{"id":10560,"date":"2021-11-22T17:13:28","date_gmt":"2021-11-22T10:13:28","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=10560"},"modified":"2021-11-22T18:17:44","modified_gmt":"2021-11-22T11:17:44","slug":"de-quoc-ot-toman-ra-doi-nhu-the-nao","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/de-quoc-ot-toman-ra-doi-nhu-the-nao\/","title":{"rendered":"\u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4man ra \u0111\u1eddi nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o?"},"content":{"rendered":"\n<p>Gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 XIII, Ti\u1ec3u \u00c1 r\u01a1i v\u00e0o t\u00ecnh tr\u1ea1ng h\u1ed7n lo\u1ea1n. \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u0110\u00f4ng La M\u00e3 h\u00f9ng b\u00e1 Ti\u1ec3u \u00c1 m\u1ea5y th\u1ebf k\u1ef7 l\u00fac n\u00e0y \u0111ang l\u1ea5y Ni-x\u00ea l\u00e0m c\u1ee9 \u0111i\u1ec3m \u0111\u1ea5u tranh gi\u00e0nh l\u1ea1i C\u00f4ng-xtan-tin\u00f4p b\u1ecb Th\u1eadp t\u1ef1 qu\u00e2n chi\u1ebfm. Ng\u01b0\u1eddi Tuy\u00eac- xenguc m\u1ed9t th\u1eddi c\u01b0\u1eddng th\u1ecbnh \u0111\u00e3 b\u1ecb qu\u00e2n M\u00f4ng C\u1ed5 \u0111\u00e1nh cho tan t\u00e1c khi h\u1ecd x\u00e2m nh\u1eadp Ti\u1ec3u \u00c1. M\u1ed9t nh\u00f3m th\u1ee7 l\u0129nh ng\u01b0\u1eddi Tuy\u00eac chi\u1ebfm l\u0129nh c\u00e1c s\u01a1n tr\u1ea1i, tranh gi\u00e0nh l\u1eabn nhau, Ti\u1ec3u \u00c1 tr\u1edf n\u00ean v\u00f4 ch\u1ee7.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u1ea1i mi\u1ec1n B\u1eafc Ti\u1ec3u \u00c1 gi\u00e1p ranh v\u1edbi \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u0110\u00f4ng La M\u00e3, m\u1ed9t s\u1ed1 v\u00f5 s\u0129 theo \u0111\u1ea1o I -xlam k\u00e9o b\u00e8 k\u1ebft \u0111\u1ea3ng t\u1ef1 x\u01b0ng l\u00e0 c\u00e1c \u201cCa chi\u201d, h\u1ecd gi\u01b0\u01a1ng ng\u1ecdn c\u1edd \u201cTh\u00e1nh chi\u1ebfn\u201d c\u1ee7a \u0111\u1ea1o I- xlam, nhi\u1ec1u l\u1ea9n \u0111\u00e1nh chi\u1ebfm l\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ee7a \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u0110\u00f4ng La M\u00e3. M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi t\u00ean l\u00e0 An-t\u00f4crun, m\u1ed9t th\u1ee7 l\u0129nh ng\u01b0\u1eddi Tuy\u00eac \u1edf th\u1ea3o nguy\u00ean Trung \u00c1 \u0111\u00e3 t\u1eadp h\u1ee3p \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1 nhi\u1ec1u \u201cCa chi\u201d r\u1ea5t thi\u1ec7n chi\u1ebfn, nh\u1edd \u0111\u00f3 m\u00e0 \u00f4ng \u0111\u00e3 kh\u00f4ng ng\u1eebng m\u1edf r\u1ed9ng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t. N\u0103m 1282, An-t\u00f4crun t\u1ea1 th\u1ebf, con c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0 \u00d4-man l\u00ean k\u1ebf nghi\u1ec7p, \u0111\u00e3 \u0111\u00e1nh b\u1ea1i \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u0110\u00f4ng La M\u00e3, chi\u1ebfm th\u00eam m\u1ed9t v\u00f9ng \u0111\u1ea5t l\u1edbn.<\/p>\n\n\n\n<p>Kho\u1ea3ng n\u0103m 1300, \u00d4 -xman tuy\u00ean b\u1ed1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp, t\u1ef1 x\u01b0ng l\u00e0 A-mia (nguy\u00ean th\u1ee7). Qu\u00e2n c\u1ee7a \u00d4- xman \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \u201c\u00d4-man Tuy\u00eac\u201d. N\u0103m 1317, \u00d4- xman ti\u1ebfn c\u00f4ng th\u00e0nh Pu-ru-xa. Th\u00e0nh n\u00e0y l\u00e0m\u1ed9t n\u01a1i hi\u1ec3m y\u1ebfu c\u1ee7a \u0110\u00f4ng La M\u00e3 ph\u00eda B\u1eafc Ti\u1ec3u \u00c1, \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00f2ng th\u1ee7 r\u1ea5t ch\u1eb7t. Sau khi chi\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh Pu- ru-xa, \u00d4xman \u0111\u00f3ng \u0111\u00f4 t\u1ea1i \u0111\u00e2y, kh\u1ed1ng ch\u1ebf eo bi\u1ec3n \u0110ac-\u0111a-nen, con \u0111\u01b0\u1eddng quan tr\u1ecdng th\u00f4ng sang ch\u00e2u \u00c2u. N\u01b0\u1edbc m\u1edbi th\u00e0nh l\u1eadp n\u00e0y mang t\u00ean \u00f4ng, g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4-man.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0103m 1926, \u00d4 -xman l\u00eca \u0111\u1eddi, con c\u1ee7a \u00d4-xman l\u00e0 Unban l\u00ean k\u1ebf v\u1ecb. \u00d4ng x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t \u0111\u1ed9i qu\u00e2n th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c h\u00f9ng m\u1ea1nh, li\u00ean t\u1ee5c x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c c\u00e1c n\u01b0\u1edbc xung quanh. Trong 10 n\u0103m, c\u01a1 b\u1ea3n \u0111\u00e3 g\u1ea1t h\u1eb3n th\u1ebf l\u1ef1c \u0110\u00f4ng La M\u00e3 ra kh\u1ecfi Ti\u1ec3u \u00c1. Un-ban c\u0169ng coi tr\u1ecdng c\u1ea3 v\u1ec1 m\u1eb7t ch\u00ednh tr\u1ecb, b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea9u x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c th\u1ec3 ch\u1ebf c\u1ee7a m\u1ed9t Qu\u1ed1c gia, th\u1ef1c hi\u1ec7n ch\u1ebf \u0111\u1ed9 tuy\u1ec3n qu\u00e2n, phong \u0111\u1ea5t cho ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 c\u00f4ng, coi tr\u1ecdng gi\u00e1o d\u1ee5c, x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u00d4t-t\u00f4man. Unban c\u00f2n l\u1ee3i d\u1ee5ng m\u00e2u thu\u1eabn trong n\u1ed9i b\u1ed9 c\u1ee7a \u0110\u00f4ng La M\u00e3 \u0111\u1ec3 can thi\u1ec7p v\u00e0o. N\u0103m 1354, Unban chi\u1ebfm l\u0129nh Ca-ri-p\u00f4ri, x\u00e2y d\u1ef1ng Ph\u00e1o \u0111\u00e0i \u0111\u1ea9u ti\u00ean, \u0111\u1ea9u c\u1ea9u \u0111\u00e1nh chi\u1ebfm ch\u00e2u \u00c2u. Con \u00f4ng l\u00e0 Murat sau khi k\u1ebf v\u1ecb kh\u00f4ng g\u1ecdi l\u00e0 A-mia n\u1eefa, t\u1ef1 g\u1ecdi l\u00e0 Xun-tan, ti\u1ebfp t\u1ee5c t\u0103ng c\u01b0\u1eddng t\u1ea5n c\u00f4ng \u0110\u00f4ng La M\u00e3. N\u0103m 1361 chi\u1ebfm th\u1ecb tr\u1ebfn quan tr\u1ecdng l\u00e0 Ph\u00e1o \u0111\u00e0i A-t\u01a1-ri-a v\u00e0 d\u1eddi \u0111\u00f4 v\u1ec1 \u0111\u00f3, \u0111\u1ed5i t\u00ean l\u00e0 \u00ca-tinn\u00e2y. B\u1ea5y gi\u1edd ng\u01b0\u1eddi Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 kh\u00f4ng ng\u1eebng \u0111\u1ed5 d\u1ed3n v\u1ec1 Ban- c\u0103ng. \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u0110\u00f4ng La M\u00e3 ch\u1ec9 c\u00f2n gi\u1eef l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh C\u00f4ng-xtan-tin\u00f4p \u0111\u01a1n l\u1ebb. Th\u1eeba c\u01a1 \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4man th\u00f4n t\u00ednh lu\u00f4n ph\u1ea9n \u0111\u1ea5t mi\u1ec1n Nam Xan-v\u00ea- ac\u1ee7a c\u00e1c n\u01b0\u1edbc v\u00f9ng Ban-c\u0103ng. N\u0103m 1396, qu\u00e2n \u00d4t-t\u00f4man d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 ch\u1ec9 huy c\u1ee7a Xun-tan Ba-\u00earai \u0111\u00e3 chi\u1ebfn th\u1eafng \u0111\u1ed9i qu\u00e2n Th\u1eadp t\u1ef1 qu\u00e2n c\u1ee7a nhi\u1ec1u n\u01b0\u1edbc ch\u00e2u \u00c2u (do Gi\u00e1o ho\u00e0ng gi\u00fap \u0111\u1ee1) t\u1ea1i N\u00ea-kh\u01a1 (tr\u00ean \u0111\u1ea5t Bungari ng\u00e0y nay). \u0110\u1ebfn cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XIV, \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4man \u0111\u00e3 ki\u1ec3m so\u00e1t to\u00e0n v\u00f9ng Ban-c\u0103ng. N\u0103m 1402 trong cu\u1ed9c \u0111\u1ea1i chi\u1ebfn v\u1edbi \u0110\u1ebf qu\u1ed1c Ti-mua \u1edf Trung \u00c1, Xun-tan Ba- erai b\u1ecb b\u1eaft s\u1ed1ng. \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4man suy y\u1ebfu trong m\u1ed9t th\u1eddi gian.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0103m 1451, M\u00f4 -hamet \u0111\u1ec7 nh\u1ecb k\u1ebf v\u1ecb, quy\u1ebft t\u00e2m ti\u00eau di\u1ec7t \u0110\u00f4ng La M\u00e3. Th\u00e1ng 4 n\u0103m 1453, M\u00f4-hamet II \u0111\u00edch th\u00e2n d\u1eabn \u0111\u1ea1i qu\u00e2n \u0111\u00e1nh chi\u1ebfm C\u00f4ng- xtan-tin\u00f4p. \u0110\u1ebf ch\u1ebf \u0110\u00f4ng La M\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i h\u01a1n 1000 n\u0103m \u0111\u00e3 b\u1ecb di\u1ec7t vong. B\u1ed1n n\u0103m sau, M\u00f4-hamet II l\u1ea1i d\u1eddi \u0111\u00f4 \u0111\u1ebfn C\u00f4ng- xtan-tin\u00f4p, \u0111\u1ed5i t\u00ean l\u00e0 I-xtan-bun. Th\u1eddi k\u1ef3 X\u00ea -rimu th\u1ed1ng tr\u1ecb, \u0110\u1ebf qu\u1ed1c n\u00e0y l\u1ea1i chi\u1ebfm Xi-ri, Ai C\u1eadp, Mai-ca Mai-tina. T\u1eeb n\u0103m 1520 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1566, ng\u01b0\u1eddi k\u1ebf v\u1ecb X\u00ea-ri-mu l\u00e0 Xu-liman I \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn th\u1eddi k\u1ef3 c\u1ef1c th\u1ecbnh. V\u1ecb ch\u00ednh tr\u1ecb gia, qu\u00e2n s\u1ef1 gia n\u1ed5i ti\u1ebfng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n x\u01b0ng l\u00e0 \u0110\u1ea1i \u0111\u1ebf. \u00d4ng li\u00ean t\u1ee5c chinh chi\u1ebfn \u1edf Trung \u00c2u, T\u00e2y \u00c1 v\u00e0 B\u1eafc Phi. N\u0103m 1521 \u00f4ng d\u1eabn qu\u00e2n chi\u1ebfm Ben-g\u01a1-rat. N\u0103m 1526 \u0111i \u0111\u00e1nh rat. N\u0103m 1526 \u0111i \u0111\u00e1nh 8 chi\u1ebfm th\u1ee7 \u0111\u00f4 Bu-\u0111a, ti\u00eau di\u1ec7t Hungari. N\u0103m 1529 \u00f4ng l\u1ea1i d\u1eabn \u0111\u1ea1i qu\u00e2n \u0111\u00e1nh Vi\u00ean, khi\u1ebfn cho c\u1ea3 ch\u00e2u \u00c2u rung \u0111\u1ed9ng. \u1ede ch\u00e2u \u00c1, h\u1ecd nhi\u1ec1u l\u1ea9n \u0111\u00e1nh b\u1ea1i Ba T\u01b0, chi\u1ebfm Ir\u1eafc, Croatia, T\u00e2y Ac-m\u00eani. \u1ede B\u1eafc Phi, h\u1ecd l\u1ea9n l\u01b0\u1ee3t chi\u1ebfm Li-b\u0103ng, An- gi\u00ea-ri, Tuy-ni-di tranh h\u00f9ng tr\u00ean \u0110\u1ecba Trung H\u1ea3i.<\/p>\n\n\n\n<p>L\u00fac n\u00e0y h\u1ecd tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t \u0110\u1ebf qu\u1ed1c l\u1edbn xuy\u00ean qua 3 ch\u00e2u l\u1ee5c \u00c2u, \u00c1, Phi<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a Xu -riman \u0111\u00e3 \u0111\u00e1nh d\u1ea5u s\u1ef1 k\u1ebft th\u00fac th\u1eddi k\u1ef3 c\u1ef1c th\u1ecbnh c\u1ee7a \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4- man. N\u0103m 1572, h\u1ea1m \u0111\u1ed9i Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 b\u1ecb li\u00ean qu\u00e2n V\u01a1-nid\u01a1 v\u00e0 T\u00e2y Ban Nha ti\u00eau di\u1ec7t. T\u1eeb \u0111\u00f3 \u0111\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4man suy y\u1ebfu d\u1ea9n. \u0110\u1ebfn n\u0103m 1922, \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u00d4t-t\u00f4man ch\u1ea5m d\u1ee9t sau cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng C\u1ed9ng ho\u00e0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 XIII, Ti\u1ec3u \u00c1 r\u01a1i v\u00e0o t\u00ecnh tr\u1ea1ng h\u1ed7n lo\u1ea1n. \u0110\u1ebf qu\u1ed1c \u0110\u00f4ng La M\u00e3 h\u00f9ng b\u00e1 Ti\u1ec3u \u00c1 m\u1ea5y th\u1ebf k\u1ef7 l\u00fac n\u00e0y \u0111ang l\u1ea5y Ni-x\u00ea l\u00e0m c\u1ee9 \u0111i\u1ec3m \u0111\u1ea5u tranh gi\u00e0nh l\u1ea1i C\u00f4ng-xtan-tin\u00f4p b\u1ecb Th\u1eadp t\u1ef1 qu\u00e2n chi\u1ebfm. Ng\u01b0\u1eddi Tuy\u00eac- xenguc m\u1ed9t th\u1eddi c\u01b0\u1eddng th\u1ecbnh \u0111\u00e3 b\u1ecb qu\u00e2n M\u00f4ng C\u1ed5 \u0111\u00e1nh [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[1,15],"tags":[],"class_list":["post-10560","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-general","category-hoi-dap-khoa-hoc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10560","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10560"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10560\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10560"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10560"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10560"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}