{"id":13844,"date":"2021-11-27T13:42:41","date_gmt":"2021-11-27T06:42:41","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=13844"},"modified":"2021-11-27T13:42:42","modified_gmt":"2021-11-27T06:42:42","slug":"con-sao-bien-co-mat-khong","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/con-sao-bien-co-mat-khong\/","title":{"rendered":"Con sao bi\u1ec3n c\u00f3 m\u1eaft kh\u00f4ng?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: H\u00e3y Tr\u1ea3 L\u1eddi Em T\u1ea1i Sao? \u2013 T\u1eadp 2 &#8211; Arkady Leokum<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u1eb7t trong nh\u1eefng sinh v\u1eadt bi\u1ec3n c\u00f3 h\u00ecnh d\u1ea1ng k\u1ef3 c\u1ee5c nh\u1ea5t l\u00e0 con sao bi\u1ec3n. Ti\u1ebfng Anh g\u1ecdi l\u00e0 \u201cstarfish\u201d ngh\u0129a l\u00e0 con c\u00e1 h\u00ecnh ng\u00f4i sao. Nh\u01b0ng, b\u00e0 con c\u1ee7a n\u00f3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 lo\u00e0i c\u00e1 m\u00e0 l\u00e0 \u201cs\u1ee9a c\u1ea7u gai\u201d, l\u00e0 \u201cd\u01b0a leo bi\u1ec3n\u201d v\u00e0 \u201c\u0111\u00f4 la c\u00e1t\u201d (sand dollar). H\u1ecd h\u00e0ng nh\u00e0 sao bi\u1ec3n n\u00e0y \u0111\u00f4ng \u0111\u00fac l\u1eafm, c\u00f3 t\u1edbi h\u01a1n 6000 chi t\u1ed9c v\u00e0 mang c\u00e1i t\u00ean khoa h\u1ecdc l\u00e0 \u201cechinoderms\u201d (da c\u00f3 gai).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sao bi\u1ec3n v\u00e0 b\u00e0 con th\u00e2n thu\u1ed9c c\u1ee7a n\u00f3 c\u00f3 h\u1ec7 th\u1ea7n kinh v\u00e0 ti\u00eau h\u00f3a r\u1ea5t ph\u00e1t tri\u1ec3n. Ng\u01b0\u1eddi ta chia sao bi\u1ec3n th\u00e0nh ba nh\u00f3m. Lo\u1ea1i sao bi\u1ec3n \u201cd\u00f2n\u201d, c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 n\u1ebfu b\u1ecb b\u1eaft th\u00ec nh\u1eefng tia d\u00e0i nh\u1eefng con r\u1eafn b\u1ecb \u0111\u1ee9t li\u1ec1n. Nh\u1eefng c\u00e1nh tay c\u1ee7a lo\u1ea1i n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 d\u00e0i t\u1eeb 20cm \u0111\u1ebfn 25cm. C\u00f3 lo\u1ea1i sao bi\u1ec3n \u201cl\u00f4ng v\u0169\u201d v\u00ec nh\u1eefng tia c\u1ee7a n\u00f3 nom nh\u01b0 nh\u1eefng chi\u1ebfc l\u00f4ng g\u00e0 v\u00e0 sau c\u00f9ng l\u00e0 lo\u1ea1i sao bi\u1ec3n th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng c\u00f3 k\u00edch c\u1ee1 kho\u1ea3ng 12cm.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lo\u1ea1i sao bi\u1ec3n th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng c\u00f3 l\u1edbp da s\u1ea7n s\u00f9i v\u00e0 c\u00f3 m\u1ed9t l\u1edbp gai ng\u1eafn. \u1ede gi\u1eefa th\u00e2n th\u1ec3 sao bi\u1ec3n, c\u1ea3 m\u1eb7t tr\u00ean l\u1eabn m\u1eb7t d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ec1u d\u1eb9t c\u00f3 g\u1eafn nh\u1eefng \u201cc\u00e1i n\u00fat\u201d d\u1eb9t. Qua nh\u1eefng \u201cc\u00e1i n\u00fat\u201d n\u00e0y ch\u00fang h\u00fat, th\u1ea3i n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n. Nh\u1eefng c\u00e1i d\u0129a \u1edf m\u1eb7t d\u01b0\u1edbi t\u00e1c \u0111\u1ed9ng nh\u01b0 nh\u1eefng c\u00e1i mi\u1ec7ng. V\u1eady th\u00ec m\u1eaft sao bi\u1ec3n n\u1eb1m ch\u1ed7 n\u00e0o? M\u1eaft sao bi\u1ec3n n\u1eb1m b\u00ean r\u00eca nh\u1eefng c\u00e1nh tay (c\u00e1nh sao) c\u1ee7a n\u00f3 v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o v\u1ec7 b\u1eb1ng m\u1ed9t v\u00f2ng gai. D\u1ecdc theo m\u00e9p nh\u1eefng c\u00e1nh sao \u1ea5y l\u00e0 nh\u1eefng kh\u00eda. T\u1eeb kh\u00eda n\u00e0y, c\u00f3 nh\u1eefng ch\u00e2n hay v\u00f2i h\u00fat h\u00ecnh \u1ed1ng. Sao bi\u1ec3n d\u00f9ng c\u00e1c \u1ed1ng n\u00e0y v\u1eeba l\u00e0m b\u1ed9 ph\u1eadn \u0111\u1ec3 di chuy\u1ec3n v\u1eeba l\u00e0m c\u01a1 quan v\u1ecb gi\u00e1c. Sao bi\u1ec3n kh\u00f4ng th\u1ec3 di chuy\u1ec3n nhanh \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00ec nh\u1eefng v\u00f2i \u1ed1ng (ch\u00e2n) n\u00e0y nh\u1ecf. Tuy v\u1eady, nh\u1eefng v\u00f2i nh\u1ecf \u1ea5y l\u1ea1i l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng vi\u1ec7c m\u00e0 ta kh\u00f3 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng n\u1ed5i. \u1ea4y l\u00e0, n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 c\u1ea1y mi\u1ec7ng con s\u00f2 \u0111ang kh\u00e9p v\u1ecf c\u1ee9ng ng\u1eaft. Khi s\u00f2 \u0111\u00e3 b\u1ecb c\u1ea1y h\u00e1 mi\u1ec7ng ra, sao bi\u1ec3n b\u00e8n l\u1eadt ng\u01b0\u1ee3c c\u00e1i bao t\u1eed c\u1ee7a n\u00f3 ra, lu\u1ed3n c\u00e1i bao t\u1eed \u1ea5y qua mi\u1ec7ng con s\u00f2 v\u00e0 cu\u1ed1n l\u1ea5y to\u00e0n b\u1ed9 th\u1ecbt con s\u00f2. Ngo\u00e0i l\u1ed1i \u0103n h\u1ebft s\u1ee9c \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o \u1ea5y ra, sao bi\u1ec3n c\u0169ng \u0103n b\u1eb1ng mi\u1ec7ng theo ki\u1ec3u th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng. Nh\u1eefng c\u00e1nh tay b\u1ecb g\u00e3y c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 m\u1ecdc l\u1ea1i, th\u1eadm ch\u00ed ch\u1ec9 t\u1eeb m\u1ed9t c\u00e1nh tay, ch\u00fang v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o ra m\u1ed9t c\u01a1 th\u1ec3 m\u1edbi v\u00e0 ho\u00e0n ch\u1ec9nh.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Con h\u00e0, l\u1ea1 m\u00e0 quen, quen m\u00e0 l\u1ea1!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u1ecfi con h\u00e0 &#8211; ti\u1ebfng Anh l\u00e0 \u201cbarnacles\u201d &#8211; l\u00e0 con g\u00ec th\u00ec h\u1ea7u h\u1ebft m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfi \u0111\u1ec1u l\u1eafc \u0111\u1ea7u: \u201cKh\u00f4ng bi\u1ebft!\u201d C\u00f3 l\u1ebd t\u1ea1i ta kh\u00f4ng ch\u00fa \u00fd t\u1edbi n\u00f3 l\u1eafm. B\u1edfi v\u00ec, n\u1ebfu b\u1ea1n \u1edf v\u00f9ng g\u1ea7n b\u1edd bi\u1ec3n c\u00f3 v\u00e1ch \u0111\u00e1 ho\u1eb7c b\u1edd bi\u1ec3n kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 b\u00e3i c\u00e1t, ho\u1eb7c b\u00e3i bi\u1ec3n c\u00f3 nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 l\u1edbn\u2026 th\u00ec ch\u1eafc ch\u1eafn b\u1ea1n \u0111\u00e3 tr\u00f4ng th\u1ea5y con h\u00e0. C\u00f3 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng bao gi\u1edd b\u1ea1n th\u1ea5y t\u1eebng con &#8211; d\u00f9 l\u00e0 nh\u1ecf &#8211; b\u00f2 loe ngoe \u0111\u00e2u. B\u1ea1n c\u00f3 \u0111\u1ec3 \u00fd \u0111\u1ebfn nh\u1eefng \u201cv\u00e1ng\u201d \u0111\u00f3ng b\u00e1m v\u00e0o c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 ch\u1ed7 l\u00e9 m\u00e9 b\u1edd n\u01b0\u1edbc kh\u00f4ng. N\u00f3 \u0111\u00f3, nh\u1eefng \u201cv\u00e1ng\u201d \u0111\u00f3 g\u1ed3m h\u00e0ng tri\u1ec7u tri\u1ec7u con h\u00e0 nh\u1ecf t\u00ed ti.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u00e0 th\u1eadt ra ch\u1ec9 l\u00e0 lo\u00e0i s\u00f2 h\u1ebfn li ti (shellfish). V\u1eeba n\u1edf ra kh\u1ecfi v\u1ecf tr\u1ee9ng l\u00e0 h\u00e0 \u0111\u00e3 b\u01a1i lo\u1ea1n c\u1ea3 l\u00ean. Nh\u01b0ng, khi tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh th\u00ec h\u00e0 l\u1ea1i tr\u1edf n\u00ean \u00f9 l\u00ec, kh\u00f4ng \u201cqu\u1eady\u201d t\u1ee9 t\u00e1n n\u1eefa m\u00e0 b\u00e1m v\u00e0o nhau t\u1ea1o th\u00e0nh \u201cv\u00e1ng\u201d v\u00e0 b\u00e1m v\u00e0o b\u1ec1 m\u1eb7t m\u1ed9t v\u1eadt n\u00e0o \u0111\u00f3 thu\u1eadn ti\u1ec7n nh\u01b0 m\u1eb7t ngo\u00e0i t\u1ea3ng \u0111\u00e1 ch\u1eb3ng h\u1ea1n. \u0111\u1ebfn l\u00fac n\u00e0y th\u00ec ch\u00fang m\u1ea5t h\u1eb3n kh\u1ea3 n\u0103ng di \u0111\u1ed9ng.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">C\u00e1i t\u1eadp t\u00ednh h\u00e0ng t\u1ec9 con h\u00e0 b\u00e1m v\u00e0o nhau r\u1ed3i b\u00e1m v\u00e0o v\u1eadt n\u00e0o \u0111\u00f3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed1i nguy cho ng\u01b0\u1eddi. Ch\u1eb3ng h\u1ea1n, n\u1ebfu s\u01b0\u1eddn t\u00e0u b\u1ecb nh\u1eefng m\u1ea3ng v\u00e1ng h\u00e0 b\u00e1m ph\u1ee7 k\u00edn h\u1ebft th\u00ec n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m gi\u1ea3m t\u1ed1c \u0111\u1ed9 c\u1ee7a t\u00e0u t\u1edbi 50% ch\u1edb kh\u00f4ng \u00edt. Th\u1eddi k\u1ef3 nh\u1eefng t\u00e0u thuy\u1ec1n nh\u1ecf v\u00e0 ch\u1ea1y b\u1eb1ng s\u1ee9c gi\u00f3 (bu\u1ed3m) th\u00ec s\u1ef1 ki\u1ec7n \u1ea5y l\u00e0 m\u1ed9t m\u1ed1i nguy, kh\u00f4ng nh\u1eefng v\u00ec n\u00f3 gi\u1ea3m t\u1ed1c \u0111\u1ed9 m\u00e0 c\u00f2n v\u00ec n\u00f3 b\u00e1m v\u00e0o b\u00e1nh l\u00e1i t\u00e0u khi\u1ebfn cho vi\u1ec7c l\u00e1i t\u00e0u v\u00e0o nh\u1eefng c\u1ea3ng nh\u1ecf c\u00e0ng kh\u00f3 kh\u0103n th\u00eam.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Th\u1eddi m\u00e0 v\u00f9ng bi\u1ec3n Caribean c\u00f2n b\u1ecb c\u00e1c c\u01b0\u1edbp bi\u1ec3n tung ho\u00e0nh th\u00ec ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y nh\u1eefng t\u00e0u c\u01b0\u1edbp bi\u1ec3n ph\u1ea3i \u201c\u1ee7i b\u00e3i\u201d tr\u00ean m\u1ed9t \u0111\u1ea3o hoang n\u00e0o \u0111\u00f3 \u0111\u1ec3 c\u1ea1o b\u1ecf l\u1edbp h\u00e0 b\u00e1m v\u00e0o s\u01b0\u1eddn t\u00e0u, b\u00e1nh l\u00e1i. Sau hai n\u0103m d\u1ecdc ngang tr\u00ean \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng, c\u00e1c t\u00e0u s\u0103n c\u00e1 voi ng\u00e0y x\u01b0a &#8211; d\u00f9 c\u00f3 s\u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c hay kh\u00f4ng, nhi\u1ec1u hay \u00edt &#8211; c\u0169ng ph\u1ea3i quay v\u1ec1 \u0111\u1ec3 c\u1ea1o b\u1ecf l\u1edbp h\u00e0 b\u00e1m v\u00e0o s\u01b0\u1eddn t\u00e0u, b\u00e1nh l\u00e1i. V\u00e0 ngay th\u1eddi nay, c\u00e1c t\u00e0u bi\u1ec3n v\u1edbi m\u00e1y c\u1ef1c m\u1ea1nh nh\u01b0 v\u1eady, th\u1ebf m\u00e0 v\u1eabn b\u1ecb h\u00e0 l\u00e0m cho hao t\u1ed1n b\u1ed9n m\u1ed7i n\u0103m v\u00e0 m\u1ea5t m\u1ed9t th\u1eddi gian kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u00edt \u0111\u1ec3 s\u1eeda l\u1ea1i m\u00e1y m\u00f3c, nh\u1ea5t l\u00e0 \u0111\u1ec3 c\u1ea1o b\u1ecf l\u1edbp h\u00e0 b\u00e1m v\u00e0o v\u1ecf t\u00e0u. Nh\u01b0 \u1edf tr\u00ean \u0111\u00e3 n\u00f3i, v\u1eeba n\u1edf ra kh\u1ecfi tr\u1ee9ng l\u00e0 \u0111\u00e1m \u201ch\u00e0 nh\u00f3c\u201d b\u01a1i lo\u1ea1n x\u1ea1 c\u1ea3 l\u00ean, nh\u01b0ng m\u1ed9t khi \u0111\u00e3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ed7 b\u00e1m th\u00ec ch\u00fang l\u1ea1i tr\u1edf th\u00e0nh d\u00e2n \u0111\u1ecbnh c\u01b0 r\u1ea5t l\u00ec. V\u00e0, khi \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh c\u01b0, h\u00e0 m\u1edbi b\u1eaft \u0111\u1ea7u ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1i v\u1ecf \u0111\u1ec3 bao k\u00edn to\u00e0n th\u00e2n. L\u00fac \u0111\u00f3 ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn c\u1ee7a h\u00e0 l\u00e0 c\u00f2n c\u1eed \u0111\u1ed9ng, \u0111\u00f3 l\u00e0 b\u1ed9 r\u00e2u tua c\u1ee7a n\u00f3. B\u1ed9 r\u00e2u n\u00e0y g\u1ed3m s\u00e1u c\u1eb7p tua b\u1eb1ng \u201cda\u201d v\u00e0 ch\u00fang \u1edf im m\u1ed9t ch\u1ed7, d\u00f9ng b\u1ed9 r\u00e2u tua n\u00e0y \u0111\u1ec3 \u201cqu\u01a1\u201d nh\u1eefng sinh v\u1eadt nh\u1ecf li ti, l\u00f9a v\u00e0o mi\u1ec7ng l\u00e0m th\u1ee9c \u0103n.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: H\u00e3y Tr\u1ea3 L\u1eddi Em T\u1ea1i Sao? \u2013 T\u1eadp 2 &#8211; Arkady Leokum M\u1eb7t trong nh\u1eefng sinh v\u1eadt bi\u1ec3n c\u00f3 h\u00ecnh d\u1ea1ng k\u1ef3 c\u1ee5c nh\u1ea5t l\u00e0 con sao bi\u1ec3n. Ti\u1ebfng Anh g\u1ecdi l\u00e0 \u201cstarfish\u201d ngh\u0129a l\u00e0 con c\u00e1 h\u00ecnh ng\u00f4i sao. Nh\u01b0ng, b\u00e0 con c\u1ee7a n\u00f3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 lo\u00e0i c\u00e1 m\u00e0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-13844","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hoi-dap-khoa-hoc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13844","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13844"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13844\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13844"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}