{"id":14115,"date":"2021-11-27T14:19:14","date_gmt":"2021-11-27T07:19:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=14115"},"modified":"2021-11-27T14:19:15","modified_gmt":"2021-11-27T07:19:15","slug":"tinh-tinh-co-phai-la-loai-khi-khong","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/tinh-tinh-co-phai-la-loai-khi-khong\/","title":{"rendered":"Tinh tinh c\u00f3 ph\u1ea3i l\u00e0 lo\u00e0i kh\u1ec9 kh\u00f4ng?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: H\u00e3y Tr\u1ea3 L\u1eddi Em T\u1ea1i Sao? \u2013 T\u1eadp 3 &#8211; Arkady Leokum<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">V\u00e2ng, tinh tinh l\u00e0 lo\u00e0i kh\u1ec9, nh\u01b0ng l\u00e0 lo\u00e0i kh\u1ec9 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. V\u00e0 n\u00f3 l\u00e0 lo\u00e0i kh\u1ec9 th\u00f4ng minh h\u01a1n h\u1ebft. Kh\u1ec9 thu\u1ed9c l\u1edbp \u0111\u1ed9ng v\u1eadt c\u00f3 v\u00fa cao c\u1ea5p nh\u1ea5t m\u00e0 ta g\u1ecdi l\u00e0 \u201clinh tr\u01b0\u1edfng\u201d trong \u0111\u00f3 bao g\u1ed3m c\u1ea3 lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi. T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c gi\u1ed1ng kh\u1ec9 \u0111\u1ec1u c\u00f3 l\u00f4ng mao, th\u01b0\u1eddng s\u1ed1ng tr\u00ean c\u00e2y, ng\u00f3n ch\u00e2n ng\u00f3n tay c\u00f3 m\u00f3ng nh\u01b0 m\u00f3ng tay, m\u00f3ng ch\u00e2n ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 m\u1ed7i b\u00e0n tay b\u00e0n ch\u00e2n \u0111\u1ec1u c\u00f3 n\u0103m ng\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gi\u1ed1ng kh\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 chia ra l\u00e0m b\u1ed1n nh\u00f3m ch\u00ednh: nh\u00f3m v\u01b0\u1ee3n c\u00e1o (lemur), nh\u00f3m kh\u1ec9 c\u1ef1u th\u1ebf gi\u1edbi (old world monkeys) bao g\u1ed3m kh\u1ec9 \u0111\u1ea7u ch\u00f3 (baboon), kh\u1ec9 \u01b0a b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc (leaf &#8211; monkeys) bao g\u1ed3m kh\u1ec9 nh\u1ec7n (spider monkeys), kh\u1ec9 r\u00fa (howler: r\u00fa, g\u1ea7m th\u00e9t) v\u00e0 nhi\u1ec1u th\u1ee9 kh\u00e1c, sau c\u00f9ng l\u00e0 nh\u00f3m v\u01b0\u1ee3n ng\u01b0\u1eddi (apes) bao g\u1ed3m kh\u1ec9 \u0111\u1ed9t (gorilla), \u0111\u01b0\u1eddi \u01b0\u01a1i (gibbon). Trong ba th\u1ee9 \u201cv\u01b0\u1ee3n\u201d (kh\u1ec9) gi\u1ed1ng ng\u01b0\u1eddi th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ee9 tinh tinh l\u00e0 gi\u1ed1ng h\u01a1n h\u1ebft. V\u00f3c d\u00e1ng tinh tinh nh\u1ecf h\u01a1n kh\u1ec9 \u0111\u1ed9t v\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddi \u01b0\u01a1i nh\u01b0ng l\u1ea1i th\u00f4ng minh h\u01a1n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Th\u00e2n th\u1ec3 tinh tinh r\u1ea5t gi\u1ed1ng v\u1edbi th\u00e2n th\u1ec3 con ng\u01b0\u1eddi, v\u00e0 n\u00f3 c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111u\u00f4i. C\u00f3 \u0111i\u1ec1u kh\u00e1c l\u00e0 b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng s\u01b0\u1eddn c\u1ee7a tinh tinh c\u00f3 13 c\u1eb7p, c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u1ec9 c\u00f3 12 c\u1eb7p. N\u01b0\u1edbc da c\u1ee7a n\u00f3 m\u00e0u \u0111\u1ecf nh\u01b0 th\u1ecbt t\u01b0\u01a1i v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c bao ph\u1ee7 b\u1eb1ng m\u1ed9t l\u1edbp l\u00f4ng th\u00f4 m\u00e0u \u0111en, tr\u1eeb l\u00f4ng b\u00e0n tay c\u1ee7a n\u00f3 th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00f4ng. B\u01b0\u1edbc v\u00e0o tu\u1ed5i qu\u00e1 trung ni\u00ean m\u1ed9t ch\u00fat th\u00ec nh\u1eefng c\u00e1i l\u00f4ng m\u00e0u x\u00e1m l\u1ee3t c\u0169ng b\u1eaft \u0111\u1ea7u xu\u1ea5t hi\u1ec7n quanh m\u00f4i v\u00e0 n\u01b0\u1edbc da kh\u00f4ng \u0111\u1ecf n\u1eefa m\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh x\u1ec9n ho\u1eb7c \u0111en. Tinh tinh s\u1ed1ng th\u00e0nh t\u1eadp \u0111o\u00e0n nh\u1ecf trong r\u1eebng Trung Phi, k\u1ec3 t\u1eeb n\u01b0\u1edbc Sierra Leone ti\u1ebfn v\u00e0o ph\u00eda b\u00ean trong l\u1ee5c \u0111\u1ecba cho t\u1edbi h\u1ed3 Victoria. Ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 b\u1eaft n\u00f3 d\u1ec5 d\u00e0ng v\u00e0 n\u00f3 c\u0169ng mau th\u00edch \u1ee9ng v\u1edbi \u0111\u1eddi s\u1ed1ng trong s\u1edf th\u00fa. \u0111\u00f4i khi, tinh tinh qu\u1ea5n qu\u00edt v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 ch\u0103m s\u00f3c ch\u00fang \u0111\u1ebfn n\u1ed7i ch\u00fang bi\u1ebft t\u00ecm, \u0111\u1ee3i ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y khi ch\u00fang c\u1ea3m th\u1ea5y b\u1ecb b\u1ec7nh.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc nghi\u00ean c\u1ee9u tinh tinh cho bi\u1ebft tinh tinh c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 hai m\u01b0\u01a1i \u00e2m kh\u00e1c nhau v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 coi \u0111\u00f3 nh\u01b0 \u201cng\u00f4n ng\u1eef\u201d c\u1ee7a ch\u00fang, ch\u00fang \u0111i v\u00e0 ch\u1ea1y tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t b\u1eb1ng t\u1ee9 chi. C\u00e1c ng\u00f3n tay, ch\u00e2n ch\u1ed1ng tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t \u0111\u1ee7 m\u1ea1nh \u0111\u1ec3 n\u00e2ng \u0111\u1ee1 tr\u1ecdng l\u01b0\u1ee3ng c\u01a1 th\u1ec3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tinh tinh \u0111\u1ef1c c\u00f3 tr\u1ecdng l\u01b0\u1ee3ng kho\u1ea3ng 80 kg v\u00e0 chi\u1ec1u cao kho\u1ea3ng 1,5m. Tuy nhi\u00ean h\u1ea7u h\u1ebft ch\u00fang c\u00f3 ph\u1ea7n nh\u1ecf, th\u1ea5p h\u01a1n ch\u00fat \u00edt.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: H\u00e3y Tr\u1ea3 L\u1eddi Em T\u1ea1i Sao? \u2013 T\u1eadp 3 &#8211; Arkady Leokum V\u00e2ng, tinh tinh l\u00e0 lo\u00e0i kh\u1ec9, nh\u01b0ng l\u00e0 lo\u00e0i kh\u1ec9 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. V\u00e0 n\u00f3 l\u00e0 lo\u00e0i kh\u1ec9 th\u00f4ng minh h\u01a1n h\u1ebft. Kh\u1ec9 thu\u1ed9c l\u1edbp \u0111\u1ed9ng v\u1eadt c\u00f3 v\u00fa cao c\u1ea5p nh\u1ea5t m\u00e0 ta g\u1ecdi l\u00e0 \u201clinh tr\u01b0\u1edfng\u201d trong \u0111\u00f3 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-14115","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hoi-dap-khoa-hoc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14115","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14115"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14115\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14116,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14115\/revisions\/14116"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14115"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14115"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14115"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}