{"id":16919,"date":"2021-12-07T15:50:45","date_gmt":"2021-12-07T08:50:45","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=16919"},"modified":"2021-12-07T15:50:46","modified_gmt":"2021-12-07T08:50:46","slug":"vi-sao-chung-ta-so","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/vi-sao-chung-ta-so\/","title":{"rendered":"V\u00cc SAO CH\u00daNG TA S\u1ee2?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i &#8211; Minh Anh<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Anna-Li Yaron s\u1ebd kh\u00f4ng bao gi\u1edd qu\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfng bom n\u1ed5 m\u00e0 l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u00f4 \u0111\u00e3 nghe th\u1ea5y. N\u00f3 x\u1ea3y ra v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u00e1ng 1\/2003 khi c\u00f4 \u0111ang ng\u1ed3i h\u1ecdc \u1edf tr\u01b0\u1eddng trung h\u1ecdc Charles Smith t\u1ea1i Jerusalem. <a href=\"https:\/\/www.vietlearn.org\" data-internallinksmanager029f6b8e52c=\"2\" title=\"Vietlearn\" rel=\"nofollow\">Gi\u00e1o vi\u00ean<\/a> \u0111\u00e3 b\u00e1o tr\u01b0\u1edbc cho c\u1ea3 l\u1edbp bi\u1ebft v\u1ec1 cu\u1ed9c di\u1ec5n t\u1eadp qu\u00e2n s\u1ef1 nh\u01b0ng khi ti\u1ebfng c\u00f2i h\u00fa k\u00e9o d\u00e0i, c\u00f4 b\u00e9 Yaron 16 tu\u1ed5i v\u1eabn run l\u00ean v\u00ec s\u1ee3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">C\u1ea3 l\u1edbp c\u01b0\u1eddi ch\u1ebf nh\u1ea1o c\u00f4. Ch\u00ednh c\u00f4 c\u0169ng th\u1ea5y bu\u1ed3n c\u01b0\u1eddi v\u00ec s\u1ef1 nh\u00fat nh\u00e1t c\u1ee7a m\u00ecnh. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n t\u00e2m l\u00fd c\u1ee7a Yaron v\u00e0 c\u1ea3 th\u1ebf gi\u1edbi xung quanh m\u00ecnh. Gia \u0111\u00ecnh c\u00f4 \u0111\u00e3 chu\u1ea9n b\u1ecb m\u1ecdi th\u1ee9 c\u1ea7n thi\u1ebft \u0111\u1ec3 \u0111\u1ec1 ph\u00f2ng chi\u1ebfn tranh Iraq. Nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng c\u0169ng di\u1ec5n t\u1eadp s\u01a1 t\u00e1n c\u00e1c <a href=\"https:\/\/www.vietlearn.org\" data-internallinksmanager029f6b8e52c=\"2\" title=\"Vietlearn\" rel=\"nofollow\">h\u1ecdc sinh<\/a> \u0111\u1ebfn n\u01a1i tr\u00fa \u1ea9n. H\u1ecd lu\u00f4n c\u0103ng th\u1eb3ng v\u1ec1 nh\u1eefng di\u1ec5n bi\u1ebfn x\u1ea3y ra tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi. \u1ede Nh\u1eadt, ng\u01b0\u1eddi ta lo l\u1eafng v\u1ec1 n\u1ec1n kinh t\u1ebf suy s\u1ee5p trong n\u01b0\u1edbc. \u1ede Anh v\u00e0 M\u1ef9, ng\u01b0\u1eddi ta lo s\u1ee3 kh\u1ee7ng b\u1ed1 ki\u1ec3u 11\/9. V\u00e0 \u1edf \u0111\u00e2u c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng n\u1ed7i lo s\u1ee3\u2026<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nh\u1eefng n\u1ed7i s\u1ee3 nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0m suy gi\u1ea3m t\u00ednh mi\u1ec5n d\u1ecbch, khi\u1ebfn ta k\u00e9m \u0103n, m\u1ea5t ng\u1ee7, n\u1ed5i m\u1ee5n ho\u1eb7c c\u00f3 kh\u1ed1i u. T\u00ecnh tr\u1ea1ng t\u00e2m l\u00fd \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng t\u1edbi nh\u1ecbp sinh h\u1ecdc c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi lo l\u1eafng d\u1ec5 g\u1eb7p tai n\u1ea1n, c\u1ea3m l\u1ea1nh ho\u1eb7c b\u1ecb b\u1ec7nh tim. M\u1ed9t \u0111i\u1ec1u k\u1ef3 l\u1ea1 l\u00e0 c\u00e0ng s\u1ee3 h\u00e3i ng\u01b0\u1eddi ta l\u1ea1i c\u00e0ng \u0103n nhi\u1ec1u. \u0110\u00f3 l\u00e0 ngh\u1ecbch l\u00fd c\u1ee7a n\u1ed7i s\u1ee3. \u0110\u00f3 l\u00e0 ph\u1ea3n \u1ee9ng c\u01a1 b\u1ea3n v\u1edbi s\u1ef1 sinh t\u1ed3n. Ch\u00fang c\u00f3 h\u1ea1i \u0111\u1ed1i v\u1edbi ch\u00fang ta, l\u00e0m gi\u1ea3m th\u1ecd, th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0 gi\u1ebft ch\u1ebft con ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, kh\u00f4ng ai bi\u1ebft n\u00e3o sinh c\u1ea3m gi\u00e1c s\u1ee3 h\u00e3i ho\u1eb7c lo l\u1eafng b\u1eb1ng c\u00e1ch n\u00e0o. Cu\u1ed1i th\u1eadp ni\u00ean 1970, m\u1ed9t nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u1ec1 th\u1ea7n kinh Joseph LeDoux thu\u1ed9c \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New York, M\u1ef9, \u0111\u00e3 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 n\u1ed7i s\u1ee3. V\u00e0 r\u1ed3i n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf h\u01a1n b\u1ea5t k\u1ef3 l\u0129nh v\u1ef1c n\u00e0o c\u1ee7a t\u00e2m l\u00fd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">C\u1ea3m gi\u00e1c s\u1ee3 h\u00e3i m\u01a1 h\u1ed3 kh\u00e1c v\u1edbi c\u1ea3m gi\u00e1c s\u1ee3 h\u00e3i khi \u1edf trong ng\u00f4i nh\u00e0 \u0111ang ch\u00e1y ho\u1eb7c \u1edf tr\u00ean chi\u1ebfc m\u00e1y bay b\u1ecb c\u01b0\u1edbp. Nh\u01b0ng ch\u00fang kh\u00f4ng t\u00e1ch bi\u1ec7t. N\u1ed7i s\u1ee3 v\u00e0 n\u1ed7i lo xu\u1ea5t hi\u1ec7n theo d\u00e2y chuy\u1ec1n, b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb sinh l\u00fd v\u00e0 c\u00f3 h\u1ec7 qu\u1ea3 t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u00e3o b\u1ed9 kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 &#8220;c\u1ed7 m\u00e1y suy ngh\u0129&#8221;, m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 s\u1ef1 ph\u1ecfng t\u1ea1o sinh h\u1ecdc, \u0111\u01b0\u1ee3c <a href=\"https:\/\/www.vietlearn.org\" data-internallinksmanager029f6b8e52c=\"2\" title=\"Vietlearn\" rel=\"nofollow\">thi\u1ebft k\u1ebf<\/a> \u0111\u1ec3 th\u00fac \u0111\u1ea9y s\u1ef1 sinh t\u1ed3n trong m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng. C\u1ea5u tr\u00fac n\u00e3o x\u1eed l\u00fd c\u00f4ng vi\u1ec7c tr\u01b0\u1edbc ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng nh\u1eadn th\u1ee9c. LeDoux g\u1ecdi l\u00e0 &#8220;n\u00e3o c\u1ea3m x\u00fac&#8221; l\u00e0 &#8220;m\u1ea1ng l\u01b0\u1edbi m\u1ea1ch&#8221; \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh theo c\u00e1c t\u00edn hi\u1ec7u c\u1ee7a s\u1ef1 nguy hi\u1ec3m c\u1ef1c \u0111\u1ed9.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u1ed7i s\u1ee3 c\u00e0ng k\u00e9o d\u00e0i th\u00ec c\u00e0ng nguy hi\u1ec3m t\u1edbi s\u1ee9c kho\u1ebb. N\u00f3 kh\u1edfi ngu\u1ed3n t\u1eeb v\u00f9ng ph\u1ea3n \u1ee9ng g\u1ea7n v\u00f9ng h\u1ea1 \u0111\u1ed3i trong khi s\u1ea3n sinh CRF (corticotropin releasing factor). N\u00f3 lu\u00e2n phi\u00ean ph\u00e1t t\u00edn hi\u1ec7u cho c\u00e1c tuy\u1ebfn nh\u1eddn v\u00e0 tuy\u1ebfn th\u01b0\u1ee3ng th\u1eadn \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0a c\u00e1c ch\u1ea5t epinephrine (adrenaline), nor- epinephrine v\u00e0 cortisol v\u00e0o m\u1ea1ch m\u00e1u. C\u00e1c ho\u00f3c m\u00f4n g\u00e2y c\u0103ng th\u1eb3ng n\u00e0y &#8220;\u0111\u00f3ng&#8221; c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng &#8220;kh\u00f4ng kh\u1ea9n c\u1ea5p&#8221; nh\u01b0 ti\u00eau ho\u00e1 v\u00e0 mi\u1ec5n d\u1ecbch \u0111\u1ec3 &#8220;tr\u1ef1c chi\u1ebfn ho\u1eb7c tr\u1ed1n ch\u1ea1y&#8221;. Tim \u0111\u1eadp, ph\u1ed5i b\u01a1m v\u00e0 c\u01a1 b\u1eafp nh\u1eadn glucose.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Norepinephrine r\u1ea5t g\u00e2y h\u1ea1i cho c\u00e1c m\u00f4, nh\u1ea5t l\u00e0 tim Israel th\u1ed1ng k\u00ea \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ea7n 100 ca t\u1eed vong trong cu\u1ed9c t\u1ea5n c\u00f4ng b\u1eb1ng t\u00ean l\u1eeda Scud c\u1ee7a Iraq trong cu\u1ed9c chi\u1ebfn v\u00f9ng V\u1ecbnh l\u1ea7n I, h\u1ecd kh\u00f4ng ch\u1ebft v\u00ec bom m\u00e0 v\u00ec \u0111au tim, do s\u1ee3 h\u00e3i v\u00e0 c\u0103ng th\u1eb3ng. Sau v\u1ee5 11\/9, s\u1ed1 b\u1ec7nh nh\u00e2n tim quanh v\u00f9ng New York \u0111\u00e3 t\u0103ng g\u1ea5p \u0111\u00f4i. Ch\u1ea5t adrenaline l\u00e0m h\u1ea1i tim v\u00e0 ch\u1ea5t cortisol l\u00e0m h\u1ea1i h\u1ec7 mi\u1ec5n d\u1ecbch, do v\u1eady m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta d\u1ec5 b\u1ecb nhi\u1ec5m tr\u00f9ng, d\u1ec5 b\u1ecb b\u1ec7nh truy\u1ec1n nhi\u1ec5m v\u00e0 ung th\u01b0. C\u00e1c ho\u00f3c m\u00f4n g\u00e2y c\u0103ng th\u1eb3ng l\u00e0m t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng n\u00e3o, l\u00e0m suy y\u1ebfu li\u00ean k\u1ebft neuron. C\u1ea3 \u1edf ng\u01b0\u1eddi l\u1eabn \u0111\u1ed9ng v\u1eadt, c\u00e0ng c\u0103ng th\u1eb3ng th\u00ec n\u00e3o c\u00e0ng suy y\u1ebfu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tr\u1ebb em r\u1ea5t nh\u1ea1y c\u1ea3m v\u1edbi n\u1ed7i s\u1ee3 v\u00e0 n\u1ed7i lo l\u1eafng, v\u00ec n\u00e3o c\u1ee7a ch\u00fang \u0111ang ph\u00e1t tri\u1ec3n, \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn t\u00ednh kh\u00ed. H\u00e0ng tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb \u00e1m \u1ea3nh, nh\u1ea5t l\u00e0 ph\u1ee5 n\u1eef. \u00cdt nh\u1ea5t c\u00f3 kho\u1ea3ng h\u01a1n 300 ch\u1ee9ng s\u1ee3 h\u00e3i. C\u00e0ng ng\u00e0y con ng\u01b0\u1eddi c\u00e0ng c\u00f3 th\u00eam nhi\u1ec1u n\u1ed7i lo s\u1ee3.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i &#8211; Minh Anh Anna-Li Yaron s\u1ebd kh\u00f4ng bao gi\u1edd qu\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfng bom n\u1ed5 m\u00e0 l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u00f4 \u0111\u00e3 nghe th\u1ea5y. N\u00f3 x\u1ea3y ra v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u00e1ng 1\/2003 khi c\u00f4 \u0111ang ng\u1ed3i h\u1ecdc \u1edf tr\u01b0\u1eddng trung h\u1ecdc Charles Smith t\u1ea1i Jerusalem. Gi\u00e1o vi\u00ean \u0111\u00e3 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-16919","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kham-pha"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16919","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16919"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16919\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16920,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16919\/revisions\/16920"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16919"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16919"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16919"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}