{"id":16969,"date":"2021-12-07T15:54:01","date_gmt":"2021-12-07T08:54:01","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=16969"},"modified":"2021-12-07T15:54:02","modified_gmt":"2021-12-07T08:54:02","slug":"so-pha-le-phat-hien-bi-an-nhat-the-ky-xx","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/so-pha-le-phat-hien-bi-an-nhat-the-ky-xx\/","title":{"rendered":"S\u1ecc PHA L\u00ca &#8211; PH\u00c1T HI\u1ec6N B\u00cd \u1ea8N NH\u1ea4T TH\u1ec2 K\u1ef6 XX"},"content":{"rendered":"\n<p>T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i &#8211; Minh Anh<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00e0ng ch\u1ee5c s\u1ecd ng\u01b0\u1eddi b\u1eb1ng pha l\u00ea \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf nhi\u1ec1u n\u01a1i tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 XX, khi\u1ebfn cho c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed \u0111au \u0111\u1ea7u trong vi\u1ec7c l\u00fd gi\u1ea3i nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n li\u00ean quan \u0111\u1ebfn ch\u00fang. Nh\u1eefng chi\u1ebfc s\u1ecd n\u00e0y kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra theo k\u1ef9 thu\u1eadt th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng.<\/p>\n\n\n\n<p>Chi\u1ebfc s\u1ecd \u0111\u1ea7u ti\u00ean thu\u1ed9c lo\u1ea1i n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y v\u00e0o n\u0103m 1927 t\u1ea1i Trung M\u1ef9, trong chuy\u1ebfn kh\u1ea3o s\u00e1t c\u1ee7a nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc n\u1ed1i ti\u1ebfng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh F. Albert Mitchell-Hedges v\u1ec1 m\u1ed9t th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u1ed5 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Maya. Nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh b\u00ed \u1ea9n c\u1ed5 x\u01b0a nay b\u1ecb che ph\u1ee7 ho\u00e0n to\u00e0n trong m\u1ed9t di\u1ec7n t\u00edch 33 ha r\u1eebng r\u1eadm. \u1ede \u0111\u00f3 c\u00f3 nh\u1eefng kim t\u1ef1 th\u00e1p \u0111\u1ed5 n\u00e1t b\u1eb1ng \u0111\u00e1, nh\u1eefng b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng nh\u00e0 \u1edf s\u00e1t nhau v\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ed tr\u01b0\u1eddng r\u1ed9ng l\u1edbn c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ee9a h\u00e0ng ngh\u00ecn kh\u00e1n gi\u1ea3. Mitchell-Hedges \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t t\u00ean cho th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u1ee7a nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh \u0111\u00e1 s\u1ee5p \u0111\u1ed5 n\u00e0y l\u00e0 Lubaantun.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba n\u0103m sau, Mitchell-Hedges cho con g\u00e1i m\u00ecnh l\u00e0 Anna c\u00f9ng \u0111i trong chuy\u1ebfn kh\u1ea3o s\u00e1t ti\u1ebfp theo t\u1ea1i \u0111\u00e2y. V\u00e0o m\u1ed9t ng\u00e0y th\u00e1ng 4\/1927, c\u00f4 g\u00e1i 17 tu\u1ed5i n\u00e0y t\u00ecnh c\u1edd ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ea5y m\u1ed9t v\u1eadt k\u1ef3 l\u1ea1 n\u1eb1m d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ed1ng \u0111\u1ed5 n\u00e1t c\u1ee7a m\u1ed9t b\u00e0n c\u1edd c\u1ed5 x\u01b0a. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t chi\u1ebfc s\u1ecd ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m b\u1eb1ng th\u1ea1ch anh (m\u1ed9t d\u1ea1ng pha l\u00ea trong su\u1ed1t), \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e1nh b\u00f3ng ho\u00e0n h\u1ea3o v\u00e0 c\u00f3 k\u00edch th\u01b0\u1edbc y nh\u01b0 th\u1eadt. Khi \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n chi\u1ebfc s\u1ecd b\u1ecb thi\u1ebfu ph\u1ea7n x\u01b0\u01a1ng h\u00e0m d\u01b0\u1edbi. Nh\u01b0ng ch\u1ec9 3 th\u00e1ng sau, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 t\u00ecm ra \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ea7n x\u01b0\u01a1ng n\u00e0y c\u00e1ch \u0111\u00f3 v\u00e0i ch\u1ee5c m\u00e9t. Ph\u1ea7n x\u01b0\u01a1ng g\u1eafn r\u1ea5t kh\u00edt v\u1edbi h\u1ed9p s\u1ecd qua nh\u1eefng b\u1ea3n l\u1ec1 ho\u00e0n h\u1ea3o v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 c\u1eed \u0111\u1ed9ng m\u1ed7i khi c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ch\u1ea1m v\u00e0o.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u1eeb th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3, nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n l\u1ea1 l\u00f9ng b\u1eaft \u0111\u1ea7u x\u1ea3y ra v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi chi\u1ebfc s\u1ecd, m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean l\u00e0 Anna. C\u1ee9 m\u1ed7i l\u1ea7n \u0111\u1eb7t chi\u1ebfc s\u1ecd b\u00ean c\u1ea1nh gi\u01b0\u1eddng ng\u1ee7, Anna l\u1ea1i g\u1eb7p nh\u1eefng gi\u1ea5c m\u01a1 kh\u00e1 k\u1ef3 l\u1ea1. Th\u1ee9c d\u1eady, c\u00f4 c\u00f3 th\u1ec3 k\u1ec3 l\u1ea1i chi ti\u1ebft m\u1ecdi \u0111i\u1ec1u \u0111\u00e3 nh\u00ecn th\u1ea5y trong m\u1ed9ng, ch\u1ee7 y\u1ebfu li\u00ean quan \u0111\u1ebfn cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi da \u0111\u1ecf t\u1eeb h\u00e0ng ngh\u00ecn n\u0103m v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n\n\n\n<p>X\u01b0\u01a1ng s\u1ecd m\u00e9o \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y t\u1ea1i bang colorado (M\u1ef9) n\u0103m 1994<\/p>\n\n\n\n<p>Ban \u0111\u1ea7u, Anna ch\u01b0a ch\u00fa \u00fd \u0111\u1ebfn s\u1ef1 li\u00ean quan gi\u1eefa h\u1ed9p s\u1ecd v\u00e0 nh\u1eefng gi\u1ea5c m\u01a1. Nh\u01b0ng ch\u00fang v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111\u1ebfn v\u1edbi c\u00f4 khi c\u00f4 v\u1eabn \u0111\u1ec3 chi\u1ebfc s\u1ecd pha l\u00ea ngay c\u1ea1nh gi\u01b0\u1eddng ng\u1ee7 \u2013 m\u1ed7i l\u1ea7n \u0111\u1ec1u c\u00f3 nh\u1eefng chi ti\u1ebft m\u1edbi v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng xa x\u01b0a c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi da \u0111\u1ecf, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ch\u01b0a t\u1eebng bi\u1ebft \u0111\u1ebfn tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y. Nh\u1eefng \u0111\u00eam chi\u1ebfc s\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111em \u0111i n\u01a1i kh\u00e1c, Anna l\u1ea1i kh\u00f4ng b\u1eaft g\u1eb7p nh\u1eefng gi\u1ea5c m\u01a1 ki\u1ec3u nh\u01b0 v\u1eady n\u1eefa\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Khu\u00f4n m\u1eb7t c\u00f4 g\u00e1i tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1i t\u1ea1o l\u1ea1i t\u1eeb x\u01b0\u01a1ng s\u1ecd \u201cMitchell &#8211; Hedges\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Sau c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi cha v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1eadp ni\u00ean 60, Anna quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh trao chi\u1ebfc s\u1ecd cho nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ngh\u1ec7 thu\u1eadt Frank Dordland. Khi xem x\u00e9t t\u1ec9 m\u1ec9 t\u1eebng chi ti\u1ebft, \u00f4ng ph\u00e1t hi\u1ec7n ra chi\u1ebfc s\u1ecd c\u00f3 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng ho\u00e0n ch\u1ec9nh c\u00e1c th\u1ea5u k\u00ednh, l\u0103ng k\u00ednh v\u00e0 r\u00e3nh t\u1ea1o n\u00ean nh\u1eefng hi\u1ec7u \u1ee9ng quang h\u1ecdc k\u1ef3 l\u1ea1. Dordland c\u00f2n ng\u1ea1c nhi\u00ean h\u01a1n khi nh\u1eadn th\u1ea5y, kh\u1ed1i pha l\u00ea n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e1nh b\u00f3ng l\u00fd t\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i, k\u00ednh hi\u1ec3n vi c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u00ecn th\u1ea5y nh\u1eefng d\u1ea5u v\u1ebft c\u1ee7a qu\u00e1 tr\u00ecnh gia c\u00f4ng. Cu\u1ed1i c\u00f9ng \u00f4ng quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh tham v\u1ea5n h\u00e3ng Hewlett-Packard, n\u01a1i chuy\u00ean s\u1ea3n xu\u1ea5t c\u00e1c m\u00e1y ph\u00e1t th\u1ea1ch anh v\u00e0 \u0111\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e1nh gi\u00e1 l\u00e0 n\u01a1i c\u00f3 uy t\u00edn nh\u1ea5t trong l\u0129nh v\u1ef1c th\u1ea9m \u0111\u1ecbnh th\u1ea1ch anh.<\/p>\n\n\n\n<p>Th\u1eadt b\u1ea5t ng\u1edd khi bi\u1ebft k\u1ebft qu\u1ea3 th\u1eed nghi\u1ec7m: Chi\u1ebfc s\u1ecd n\u00e0y xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1eeb r\u1ea5t l\u00e2u, tr\u01b0\u1edbc th\u1eddi k\u1ef3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng n\u1ec1n v\u0103n minh \u0111\u1ea7u ti\u00ean t\u1ea1i khu v\u1ef1c n\u00e0y c\u1ee7a ch\u00e2u M\u1ef9. Ngo\u00e0i ra, lo\u1ea1i th\u1ea1ch anh c\u00f3 ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng cao \u0111\u1ebfn nh\u01b0 v\u1eady c\u0169ng ch\u01b0a h\u1ec1 th\u1ea5y \u1edf \u0111\u00e2y. M\u1ed9t ph\u00e1t hi\u1ec7n k\u1ef3 l\u1ea1 kh\u00e1c l\u00e0 chi\u1ebfc s\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ebf t\u1ea1o t\u1eeb m\u1ed9t kh\u1ed1i tinh th\u1ec3 ho\u00e0n ch\u1ec9nh.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t k\u1ef9 s\u01b0 h\u00e0ng \u0111\u1ea7u c\u1ee7a c\u00f4ng ty th\u1eed nghi\u1ec7m cho bi\u1ebft: Lo\u1ea1i th\u1ea1ch anh t\u1ea1o n\u00ean chi\u1ebfc s\u1ecd pha l\u00ea c\u00f3 \u0111\u1ed9 c\u1ee9ng t\u1edbi 7 theo thang \u0111\u1ed9 Moos \u2013 ch\u1ec9 thua 3 lo\u1ea1i \u0111\u00e1 l\u00e0 ho\u00e0ng ng\u1ecdc (topaz), c\u01b0\u01a1ng ng\u1ecdc (coridon) v\u00e0 kim c\u01b0\u01a1ng. Ngo\u00e0i kim c\u01b0\u01a1ng ra, kh\u00f4ng v\u1eadt li\u1ec7u n\u00e0o c\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3. V\u1edbi c\u1ea5u tr\u00fac tinh th\u1ec3 ki\u1ec3u nh\u01b0 tr\u00ean, b\u1ea5t c\u1ee9 m\u1ed9t n\u1ed7 l\u1ef1c n\u00e0o nh\u1eb1m \u0111\u1ebdo g\u1ecdt lo\u1ea1i v\u1eadt li\u1ec7u n\u00e0y c\u0169ng ch\u1ec9 l\u00e0m n\u00f3 v\u1ee1 ra. \u0110\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o ra chi\u1ebfc s\u1ecd ho\u00e0n h\u1ea3o nh\u01b0 v\u1eady, c\u1ea7n ph\u1ea3i c\u00f3 nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p ph\u00e2n t\u00edch ch\u00ednh x\u00e1c nh\u1ea5t: Vi\u1ec7c c\u1eaft c\u1ea7n ph\u1ea3i kh\u1edbp ho\u00e0n to\u00e0n v\u1edbi tr\u1ee5c c\u1ee7a tinh th\u1ec3.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00e1c <a href=\"https:\/\/www.vietlearn.org\" data-internallinksmanager029f6b8e52c=\"2\" title=\"Vietlearn\" rel=\"nofollow\">chuy\u00ean gia<\/a> t\u1eeb Hewlett-Parkard cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u0169ng ph\u1ea3i b\u1ed1i r\u1ed1i n\u00f3i r\u1eb1ng: \u201cC\u00e1i v\u1eadt \u0111\u00e1ng nguy\u1ec1n r\u1ee7a n\u00e0y \u0111\u01a1n gi\u1ea3n l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i. Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 l\u00e0m ra n\u00f3 kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t c\u1ee9 m\u1ed9t kh\u00e1i ni\u1ec7m nh\u1ecf nh\u1ea5t n\u00e0o v\u1ec1 tinh th\u1ec3 h\u1ecdc v\u00e0 quang h\u1ecdc. H\u1ecd ho\u00e0n to\u00e0n ph\u1edbt l\u1edd c\u00e1c tr\u1ee5c \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng v\u00e0 v\u1eadt n\u00e0y ch\u1eafc ch\u1eafn ph\u1ea3i v\u1ee1 ra ngay t\u1eeb nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc ch\u1ebf t\u00e1c \u0111\u1ea7u ti\u00ean. V\u00ec sao \u0111i\u1ec1u n\u00e0y kh\u00f4ng x\u1ea3y ra th\u00ec kh\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng n\u1ed5i\u201d. C\u00e1c <a href=\"https:\/\/www.vietlearn.org\" data-internallinksmanager029f6b8e52c=\"2\" title=\"Vietlearn\" rel=\"nofollow\">chuy\u00ean gia<\/a> c\u00f4ng ngh\u1ec7 t\u1ea1i \u0111\u00e2y c\u00f2n kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh, tr\u00ean chi\u1ebfc s\u1ecd kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 b\u1ea5t c\u1ee9 m\u1ed9t d\u1ea5u v\u1ebft nh\u1ecf nh\u1ea5t n\u00e0o thao t\u00e1c c\u01a1 kh\u00ed \u2013 th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3 nh\u1eefng v\u1ebft tr\u1ea7y x\u01b0\u1edbc nh\u1ecf do \u0111\u00e1nh b\u00f3ng. \u0110\u1ec3 \u0111\u00e1nh b\u00f3ng v\u1eadt li\u1ec7u c\u1ee9ng nh\u01b0 v\u1eady theo \u0111\u1ed9 ho\u00e0n h\u1ea3o c\u1ee7a chi\u1ebfc s\u1ecd, c\u1ea7n ph\u1ea3i m\u1ea5t tr\u0103m n\u0103m\u2026<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>C\u00e1c h\u1ed9p s\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m t\u1eeb \u201cpha l\u00ea d\u1ebbo\u201d?<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00e1n ti\u1ebfp kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh t\u1eeb m\u1ed9t trong nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n g\u1ea7n \u0111\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1p ch\u00ed FATE c\u00f4ng b\u1ed1 th\u00e1ng 8\/1996. M\u00f9a \u0111\u00f4ng n\u0103m 1994, m\u1ed9t ch\u1ee7 trang tr\u1ea1i g\u1ea7n Kreston (bang Colorado \u2013 M\u1ef9) khi c\u01b0\u1ee1i ng\u1ef1a trong khu \u0111\u1ea5t c\u1ee7a m\u00ecnh, v\u00f4 t\u00ecnh nh\u00ecn th\u1ea5y m\u1ed9t v\u1eadt l\u1ea5p l\u00e1nh n\u1eb1m d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea5t. \u0110\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t chi\u1ebfc s\u1ecd ng\u01b0\u1eddi b\u1eb1ng k\u00ednh hay pha l\u00ea trong su\u1ed1t. C\u00f3 \u0111i\u1ec1u chi\u1ebfc s\u1ecd n\u00e0y l\u1ea1i m\u00e9o m\u00f3 v\u00e0 v\u1eb7n v\u1eb9o gi\u1ed1ng nh\u01b0 th\u1ec3 tr\u01b0\u1edbc khi \u0111\u00f4ng c\u1ee9ng n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i ch\u1ea5t d\u1ebbo n\u00e0o \u0111\u00f3. Chi\u1ebfc s\u1ecd n\u00e0y t\u1eeb \u0111\u00e2u ra v\u00e0 v\u00ec sao l\u1ea1i m\u00e9o m\u00f3 nh\u01b0 v\u1eady hi\u1ec7n v\u1eabn c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t b\u00ed \u1ea9n.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u1ecb thu h\u00fat tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n k\u1ef3 l\u1ea1 n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 l\u1ecbch s\u1eed h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 d\u00e2n t\u1ed9c h\u1ecdc b\u1eaft \u0111\u1ea7u lao v\u00e0o m\u1ed9t chi\u1ebfn d\u1ecbch t\u00ecm ki\u1ebfm, v\u1edbi hy v\u1ecdng l\u1ea7n ra ch\u00fat \u00e1nh s\u00e1ng v\u1ec1 nh\u1eefng s\u1ecd ng\u01b0\u1eddi k\u1ef3 b\u00ed.<\/p>\n\n\n\n<p>Ch\u1eb3ng bao l\u00e2u, nh\u1eefng d\u1ea5u v\u1ebft \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y trong c\u00e1c truy\u1ec1n thuy\u1ebft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi da \u0111\u1ecf c\u1ed5 x\u01b0a. Theo \u0111\u00f3, c\u00f3 t\u1edbi 30 chi\u1ebfc s\u1ecd pha l\u00ea c\u1ee7a \u201cTh\u1ea7n ch\u1ebft\u201d v\u00e0 ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0u gi\u1eef ri\u00eang bi\u1ec7t d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 canh g\u00e1c ch\u1eb7t ch\u1ebd c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 t\u01b0 t\u1ebf v\u00e0 nh\u1eefng chi\u1ebfn binh \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t.<\/p>\n\n\n\n<p>Vi\u1ec7c n\u1ed7 l\u1ef1c t\u00ecm ki\u1ebfm c\u0169ng cho ra nh\u1eefng k\u1ebft qu\u1ea3 \u0111\u1ea7u ti\u00ean. Nh\u1eefng chi\u1ebfc s\u1ecd t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u1ea1i kho c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ed1 b\u1ea3o t\u00e0ng v\u00e0 trong c\u00e1c b\u1ed9 s\u01b0u t\u1eadp c\u00e1 nh\u00e2n. Ch\u00fang kh\u00f4ng ch\u1ec9 t\u00ecm th\u1ea5y t\u1ea1i ch\u00e2u M\u1ef9 (Mexico, Brazil, M\u1ef9) m\u00e0 c\u00f2n l\u1ea1i t\u1ea1i ch\u00e2u \u00c2u (Ph\u00e1p) v\u00e0 ch\u00e2u \u00c1 (M\u00f4ng C\u1ed5, T\u00e2y T\u1ea1ng \u2013 Trung Qu\u1ed1c). Nh\u1eefng h\u1ed9p s\u1ecd ki\u1ec3u n\u00e0y c\u00f2n nhi\u1ec1u h\u01a1n c\u1ea3 con s\u1ed1 30 theo nh\u01b0 truy\u1ec1n thuy\u1ebft, cho d\u00f9 t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng ho\u00e0n thi\u1ec7n nh\u01b0 h\u1ed9p s\u1ecd Mitchell-Hedges. Ph\u1ea7n l\u1edbn ch\u00fang \u0111\u1ec1u c\u00f3 v\u1ebb th\u00f4 h\u01a1n r\u1ea5t nhi\u1ec1u. D\u01b0\u1eddng nh\u01b0 ch\u00fang \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m sau \u0111\u00f3 \u0111\u1ec3 \u201cnh\u00e1i\u201d nh\u1eefng chi\u1ebfc s\u1ecd l\u00fd t\u01b0\u1edfng, v\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 qu\u00e0 t\u1eb7ng c\u1ee7a c\u00e1c v\u1ecb th\u1ea7n d\u00e0nh cho lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t con kh\u1ec9 Langur \u0111ang t\u00ecm c\u00e1ch d\u1ee5 d\u1ed7 b\u1ea1n t\u00ecnh<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 h\u1ed9p s\u1ecd pha l\u00ea c\u00f3 uy t\u00edn nh\u1ea5t, Frank Josheph, b\u1ed7ng n\u1ea3y ra m\u1ed9t \u00fd t\u01b0\u1edfng: Li\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi \u201cnguy\u00ean m\u1eabu\u201d c\u1ee7a h\u1ed9p s\u1ecd \u201cMitchell-Hedges\u201d c\u00f3 khu\u00f4n m\u1eb7t nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o. \u0110\u1ec3 tr\u1ea3 l\u1eddi c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y, ng\u01b0\u1eddi ta giao nhi\u1ec7m v\u1ee5 cho hai nh\u00f3m ri\u00eang bi\u1ec7t nh\u1eb1m \u0111\u1ea3m b\u1ea3o t\u00ednh kh\u00e1ch quan: Ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m c\u1ee7a c\u1ea3nh s\u00e1t New York (n\u01a1i chuy\u00ean tr\u00e1ch d\u1ef1ng l\u1ea1i khu\u00f4n m\u1eb7t ng\u01b0\u1eddi theo c\u00e1c x\u01b0\u01a1ng s\u1ecd) v\u00e0 m\u1ed9t nh\u00f3m c\u00e1c <a href=\"https:\/\/www.vietlearn.org\" data-internallinksmanager029f6b8e52c=\"2\" title=\"Vietlearn\" rel=\"nofollow\">chuy\u00ean gia<\/a> ngo\u1ea1i c\u1ea3m ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi chi\u1ebfc s\u1ecd trong tr\u1ea1ng th\u00e1i th\u00f4i mi\u00ean. K\u1ebft qu\u1ea3 l\u00e0 c\u1ea3 hai nh\u00f3m tr\u00ean \u0111\u1ec1u cho bi\u1ebft: \u201cnguy\u00ean m\u1eabu\u201d c\u1ee7a x\u01b0\u01a1ng s\u1ecd Mitchell-Hedges l\u00e0 s\u1ecd c\u1ee7a m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i tr\u1ebb. Ch\u00e2n dung c\u1ee7a c\u1ea3 hai b\u00ean \u0111\u01b0a ra r\u1ea5t gi\u1ed1ng nhau.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuy nhi\u00ean, kh\u00f4ng ph\u1ea3i t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng x\u01b0\u01a1ng s\u1ecd ki\u1ec3u tr\u00ean \u0111\u1ec1u c\u00f3 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn con ng\u01b0\u1eddi. Ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n b\u1eaft g\u1eb7p nh\u1eefng ki\u1ec3u nh\u01b0 \u201cx\u01b0\u01a1ng s\u1ecd Maya\u201d v\u00e0 \u201cx\u01b0\u01a1ng s\u1ecd ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh\u201d, nh\u1eefng lo\u1ea1i \u0111\u00f3 \u00edt c\u00f3 c\u00e1c \u0111\u01b0\u1eddng n\u00e9t c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc cho r\u1eb1ng: Ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a d\u00f9ng nh\u1eefng h\u1ed9p s\u1ecd b\u00ed \u1ea9n n\u00e0y \u0111\u1ec3 ch\u1eefa b\u1ec7nh v\u00e0 th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u00e1c li\u1ec7u ph\u00e1p t\u00e2m l\u00fd. Quan s\u00e1t v\u00e0 ph\u1ecfng v\u1ea5n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee9ng ki\u1ebfn cho th\u1ea5y, s\u1ecd pha l\u00ea qu\u1ea3 th\u1eadt \u0111\u00e3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng l\u00ean b\u1ea5t c\u1ee9 ai \u0111\u1ebfn g\u1ea7n, d\u00f9 \u1edf m\u1ee9c kh\u00e1c nhau. M\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi c\u1ea3m th\u1ea5y kh\u00f3 ch\u1ecbu v\u00e0 c\u00f3 n\u1ed7i s\u1ee3 kh\u00f3 hi\u1ec3u, c\u00f2n s\u1ed1 kh\u00e1c th\u00ec ng\u1ea5t x\u1ec9u v\u00e0 m\u1ea5t tr\u00ed nh\u1edb trong m\u1ed9t th\u1eddi gian d\u00e0i\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Nh\u01b0ng c\u00f3 nh\u1eefng \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng l\u1ea1i c\u1ea3m th\u1ea5y r\u1ea5t b\u00ecnh an, th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3m th\u1ea5y s\u1ea3ng kho\u00e1i. M\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi sau khi \u201cgiao ti\u1ebfp\u201d v\u1edbi chi\u1ebfc s\u1ecd &#8220;Mitchell-Hedges\u201d \u0111\u00e3 kh\u1ecfi h\u1eb3n nh\u1eefng c\u0103n b\u1ec7nh n\u1eb7ng. N\u1eef ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u1ee7a \u201cx\u01b0\u01a1ng s\u1ecd ng\u01b0\u1eddi h\u00e0nh tinh kh\u00e1c\u201d l\u00e0 Joke fon Ditan th\u00ec cam \u0111oan, kh\u1ed1i u trong n\u00e3o c\u1ee7a b\u00e0 ta \u0111\u00e3 x\u1eb9p d\u1ea7n v\u00e0 bi\u1ebfn m\u1ea5t nh\u1edd chi\u1ebfc s\u1ecd pha l\u00ea n\u00e0y. C\u00f2n Juan Parks, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1eeba k\u1ebf s\u1ecd pha l\u00ea Marks t\u1eeb m\u1ed9t nh\u00e0 s\u01b0 T\u00e2y T\u1ea1ng, c\u0169ng kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh chi\u1ebfc s\u1ecd c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1eefa \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ec7nh.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 ngo\u00e0i c\u1ea3m v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nh\u1ea1y c\u1ea3m cao \u0111\u1ec1u c\u00f3 chung m\u1ed9t \u0111\u00e1nh gi\u00e1: Nh\u1eefng h\u1ed9p s\u1ecd pha l\u00ea \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a h\u1ecd v\u00e0o nh\u1eefng tr\u1ea1ng th\u00e1i g\u1ea7n nh\u01b0 th\u00f4i mi\u00ean, k\u00e8m theo l\u00e0 nh\u1eefng m\u00f9i v\u1ecb v\u00e0 \u00e2m thanh k\u1ef3 l\u1ea1, nh\u1eefng \u1ea3o th\u1ecb s\u00e1ng ch\u00f3i. \u0110\u00f4i khi \u1edf nh\u1eefng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, h\u1ecd c\u00f2n nh\u00ecn th\u1ea5y nh\u1eefng \u1ea3o \u1ea3nh t\u1eeb qu\u00e1 kh\u1ee9 xa x\u00f4i hay c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 t\u1eeb t\u01b0\u01a1ng lai t\u1edbi.<\/p>\n\n\n\n<p>Th\u1eddi gian g\u1ea7n \u0111\u00e2y, ng\u00e0y c\u00e0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u \u00fd ki\u1ebfn thi\u00ean v\u1ec1 gi\u1ea3 thuy\u1ebft cho r\u1eb1ng, s\u1ecd pha l\u00ea l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i m\u00e1y thu ph\u00e1t \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, l\u00e0m vi\u1ec7c trong nh\u1eefng d\u1ea3i n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u00e2m l\u00fd v\u00e0 d\u1ea1ng \u00fd ngh\u0129. \u0110\u1ed1i v\u1edbi lo\u1ea1i m\u00e1y n\u00e0y, kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 r\u00e0o c\u1ea3n v\u1ec1 kho\u1ea3ng c\u00e1ch hay th\u1eddi gian. Ch\u00fang r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng \u0111\u1ec3 li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u1edf h\u00e0nh tinh kh\u00e1c.<\/p>\n\n\n\n<p>V\u1ea5n \u0111\u1ec1 b\u00e2y gi\u1edd l\u00e0 li\u1ec7u c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0a ra \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft n\u00e0o \u0111\u00f3, gi\u1ea3i th\u00edch t\u00ednh ch\u1ea5t k\u1ef3 l\u1ea1 c\u1ee7a nh\u1eefng tinh th\u1ec3 n\u00f3i ch\u00fang v\u00e0 s\u1ecd pha l\u00ea n\u00f3i ri\u00eang hay kh\u00f4ng? C\u00e1c tinh th\u1ec3 v\u1ed1n c\u00f3 m\u1ed9t t\u00ednh ch\u1ea5t ch\u00fang kh\u00e1 k\u1ef3 di\u1ec7u l\u00e0 c\u00f3 b\u1ed9 nh\u1edb ri\u00eang nh\u01b0 c\u00e1c \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng sinh h\u1ecdc s\u1ed1ng. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y li\u00ean quan nhi\u1ec1u \u0111\u1ebfn c\u1ea5u tr\u00fac tinh th\u1ec3 ch\u1eb7t ch\u1ebd c\u1ee7a ch\u00fang. M\u1ed7i kho\u00e1ng ch\u1ea5t \u0111\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t t\u1ea5m l\u01b0\u1edbi kh\u00f4ng gian ri\u00eang bi\u1ec7t, qua \u0111\u00f3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng t\u00ednh ch\u1ea5t v\u1eadt l\u00fd v\u00e0 \u0111\u1eb7c t\u00ednh k\u1ef3 l\u1ea1 c\u1ee7a ch\u00fang. \u0110\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 n\u01a1i ghi l\u1ea1i nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n x\u1ea3y ra trong qu\u00e1 tr\u00ecnh h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a tinh th\u1ec3.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u1ecd d\u00f9 th\u1ebf n\u00e0o, t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng l\u00fd gi\u1ea3i tr\u00ean v\u1eabn ch\u1ec9 d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf m\u1ee9c \u0111\u1ed9 gi\u1ea3 thuy\u1ebft v\u00e0 chi\u1ebfc s\u1ecd pha l\u00ea v\u1eabn lu\u00f4n l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n b\u00ed \u1ea9n nh\u1ea5t c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 XX.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i &#8211; Minh Anh H\u00e0ng ch\u1ee5c s\u1ecd ng\u01b0\u1eddi b\u1eb1ng pha l\u00ea \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf nhi\u1ec1u n\u01a1i tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 XX, khi\u1ebfn cho c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed \u0111au \u0111\u1ea7u trong vi\u1ec7c l\u00fd gi\u1ea3i nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-16969","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kham-pha"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16969","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16969"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16969\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16970,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16969\/revisions\/16970"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16969"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16969"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16969"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}