{"id":17006,"date":"2021-12-07T16:01:27","date_gmt":"2021-12-07T09:01:27","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=17006"},"modified":"2021-12-07T16:01:28","modified_gmt":"2021-12-07T09:01:28","slug":"bi-an-nhung-tang-da-biet-di","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/bi-an-nhung-tang-da-biet-di\/","title":{"rendered":"B\u00cd \u1ea8N NH\u1eeeNG T\u1ea2NG \u0110\u00c1 BI\u1ebeT \u0110I"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i &#8211; Minh Anh<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f3 nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 b\u1ed7ng nhi\u00ean t\u1ef1 di chuy\u1ec3n kh\u1ecfi ch\u1ed7 ch\u00fang \u0111ang n\u1eb1m. V\u00ed d\u1ee5 \u1edf bang California (M\u1ef9), nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 n\u1eb7ng h\u00e0ng n\u1eeda t\u1ea5n \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n nh\u1eefng cu\u1ed9c \u201cd\u1ea1o ch\u01a1i\u201d t\u1ea1i \u0111\u00e1y h\u1ed3 c\u1ea1n Restrake m\u00e0 kh\u00f4ng c\u1ea7n b\u1ea5t k\u1ef3 s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap n\u00e0o.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u1ed3 Restrake n\u1eb1m trong Khu b\u1ea3o t\u1ed3n thi\u00ean nhi\u00ean \u1edf thung l\u0169ng Ch\u1ebft, California. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng n\u01a1i n\u00f3ng nh\u1ea5t tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. V\u00e0o n\u0103m 1917, nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 l\u00ean t\u1edbi 500C trong su\u1ed1t 43 ng\u00e0y. C\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 di chuy\u1ec3n ch\u1eadm ch\u1ea1p, \u0111\u00f4i khi theo \u0111\u01b0\u1eddng zic-z\u1eafc, v\u01b0\u1ee3t qua h\u00e0ng ch\u1ee5c m\u00e9t, \u0111\u1ec3 l\u1ea1i d\u1ea5u v\u1ebft r\u00f5 r\u00e0ng tr\u00ean n\u1ec1n c\u00e1t. Ch\u00fang kh\u00f4ng l\u0103n, kh\u00f4ng quay, m\u00e0 \u201ctr\u01b0\u1eddn\u201d tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t nh\u01b0 c\u00f3 l\u1ef1c v\u00f4 h\u00ecnh k\u00e9o \u0111i. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 nhi\u1ec1u l\u1ea7n t\u00ecm c\u00e1ch ghi l\u1ea1i s\u1ef1 di chuy\u1ec3n c\u1ee7a ch\u00fang, nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u00e0nh c\u00f4ng. Ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng sao ch\u1ed9p \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1eddi \u0111i\u1ec3m m\u00e0 c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 \u201cdu ngo\u1ea1n\u201d. Song ch\u1ec9 c\u1ea7n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi theo d\u00f5i tr\u00e1nh xa m\u1ed9t ch\u00fat, l\u00e0 ch\u00fang l\u1ea1i b\u1eaft \u0111\u1ea7u d\u1ecbch chuy\u1ec3n, \u0111\u00f4i khi \u0111\u1ebfn n\u1eeda m\u00e9t m\u1ed7i gi\u1edd. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 theo d\u00f5i su\u1ed1t ng\u00e0y \u0111\u00eam quanh khu v\u1ef1c, nh\u01b0ng kh\u00f4ng nh\u1eadn ra b\u1ea5t c\u1ee9 ai ho\u1eb7c c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00e3 tr\u1ee3 gi\u00fap ch\u00fang.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0110i\u1ec1u k\u1ef3 l\u1ea1 v\u1edbi c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 kh\u00f4ng ch\u1ec9 x\u1ea3y ra \u1edf M\u1ef9. C\u00e1ch l\u00e0ng Gorodishe (g\u1ea7n Pereslavl-Zalesk, Nga) kh\u00f4ng xa c\u00f3 t\u1ea3ng \u0111\u00e1 Sin. Theo truy\u1ec1n thuy\u1ebft, trong t\u1ea3ng \u0111\u00e1 n\u00e0y c\u00f3 v\u1ecb th\u1ea7n \u01b0\u1edbc m\u01a1 v\u00e0 mong mu\u1ed1n. V\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XVII, nh\u00e0 th\u1edd \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng tuy\u00ean chi\u1ebfn v\u1edbi \u0111\u1ea1o \u0111a th\u1ea7n. Cha Anufri, ph\u00f3 t\u1ebf c\u1ee7a nh\u00e0 th\u1edd, \u0111\u00e3 cho \u0111\u00e0o m\u1ed9t h\u1ed1 l\u1edbn \u0111\u1ec3 n\u00e9m \u0111\u00e1 Sin xu\u1ed1ng \u0111\u00f3. Nh\u01b0ng v\u00e0i n\u0103m sau, t\u1ea3ng \u0111\u00e1 l\u1ea1i b\u00ed hi\u1ec3m hi\u1ec7n l\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t. 150 n\u0103m sau, ch\u00ednh quy\u1ec1n v\u00e0 nh\u00e0 th\u1edd \u1edf Pereslavl quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh \u0111\u1eb7t t\u1ea3ng \u0111\u00e1 th\u1ea7n b\u00ed d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y m\u00f3ng c\u1ee7a th\u00e1p chu\u00f4ng \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1eb7t t\u1ea3ng \u0111\u00e1 l\u00ean xe tr\u01b0\u1ee3t v\u00e0 k\u00e9o n\u00f3 tr\u00ean m\u1eb7t b\u0103ng c\u1ee7a h\u1ed3 Plesheev. B\u0103ng v\u1ee1 v\u00e0 t\u1ea3ng \u0111\u00e1 ch\u00ecm xu\u1ed1ng \u0111\u1ed9 s\u00e2u 5 m. Nh\u01b0ng ch\u1eb3ng bao l\u00e2u, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e1nh c\u00e1 b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u1eadn th\u1ea5y t\u1ea3ng \u0111\u00e1 \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i v\u1ecb tr\u00ed. N\u00f3 t\u1eeb t\u1eeb di chuy\u1ec3n \u1edf \u0111\u00e1y h\u1ed3. V\u00e0o 40 n\u0103m sau, n\u00f3 \u0111\u00e3 b\u00f2 l\u00ean \u0111\u1ebfn b\u1edd \u1edf ch\u00e2n n\u00fai Iarilin r\u1ed3i n\u1eb1m \u1edf \u0111\u00f3 cho \u0111\u1ebfn t\u1eadn b\u00e2y gi\u1edd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hi\u1ec7n tr\u01b0\u1eddng v\u1ee5 n\u1ed5 \u1edf Tunguska. \u1ea2nh ch\u1ee5p n\u0103m 1953.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u1ede v\u00f9ng vi\u1ec5n \u0111\u00f4ng c\u1ee7a Nga, c\u00e1ch h\u1ed3 Bolon kh\u00f4ng xa, c\u00f3 m\u1ed9t t\u1ea3ng \u0111\u00e1 n\u1eb7ng n\u1eeda t\u1ea5n, d\u1ea1ng g\u1ea7n nh\u01b0 tr\u00f2n. N\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng g\u1ecdi l\u00e0 t\u1ea3ng \u0111\u00e1 ch\u1ebft. Tuy v\u1eady n\u00f3 c\u0169ng th\u00edch \u201c\u0111i du l\u1ecbch\u201d. B\u00ecnh th\u01b0\u1eddng n\u00f3 n\u1eb1m y\u00ean m\u1ed9t ch\u1ed7 trong v\u00e0i th\u00e1ng, nh\u01b0ng c\u00f3 khi n\u00f3 l\u1ea1i \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t di chuy\u1ec3n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 b\u00ed hi\u1ec3m nh\u1ea5t c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 \u1edf v\u00f9ng T\u00e2y T\u1ea1ng, g\u1ea7n m\u1ed9t Ph\u1eadt vi\u1ec7n l\u00e2u \u0111\u1eddi. N\u00f3 kh\u00f4ng ch\u1ec9 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n \u201c\u0111i\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c, m\u00e0 c\u00f2n nh\u1eb9 nh\u00e0ng \u201cleo\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00ean n\u00fai. V\u00ec t\u1ea3ng \u0111\u00e1 n\u00e0y n\u1eb7ng 1.100 kg, n\u00ean kh\u1ea3 n\u0103ng \u201cleo n\u00fai\u201d c\u1ee7a n\u00f3 k\u1ef3 di\u1ec7u. H\u00e0nh tr\u00ecnh l\u00ean \u0111\u1ec9nh n\u00fai c\u1ee7a t\u1ea3ng \u0111\u00e1 \u0111\u00e3 k\u00e9o d\u00e0i h\u01a1n 1.000 n\u0103m nay. N\u00f3 di chuy\u1ec3n theo m\u1ed9t tuy\u1ebfn x\u00e1c \u0111\u1ecbnh, r\u1ed3i b\u00f2 xu\u1ed1ng. Cu\u1ed1i c\u00f9ng, n\u00f3 di chuy\u1ec3n theo v\u00f2ng tr\u00f2n. Th\u1eddi gian l\u00ean v\u00e0 xu\u1ed1ng n\u00fai c\u1ee7a n\u00f3 k\u00e9o d\u00e0i ch\u1eebng 15 n\u0103m. Th\u1eddi gian \u0111i theo v\u00f2ng tr\u00f2n, 60 km, m\u1ea5t 50 n\u0103m. T\u1ea3ng \u0111\u00e1 n\u00e0y c\u00f3 kho\u1ea3mg 50 tri\u1ec7u n\u0103m tu\u1ed5i.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 t\u00ecm c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch trong h\u00e0ng ch\u1ee5c n\u0103m v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u b\u00ed \u1ea9n xung quanh nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u01b0a ra nhi\u1ec1u gi\u1ea3 thuy\u1ebft, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 kh\u00f4ng \u00edt \u0111i\u1ec1u huy\u1ec1n b\u00ed. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u cho r\u1eb1ng c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng l\u00e0 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n c\u1ee7a m\u1ed9t d\u1ea1ng s\u1ed1ng kh\u00e1c. H\u1ecd quan ni\u1ec7m cu\u1ed9c s\u1ed1ng ho\u00e0n to\u00e0n c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb silic (ph\u1ea7n ch\u00ednh c\u1ee7a \u0111\u00e1). Th\u00eam v\u00e0o \u0111\u00f3, truy\u1ec1n thuy\u1ebft v\u1ec1 c\u00e1c \u201ct\u1ea3ng \u0111\u00e1 s\u1ed1ng\u201d xu\u1ea5t hi\u1ec7n kh\u00f4ng ph\u1ea3i ng\u1eabu nhi\u00ean. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ed3ng l\u00faa m\u00ec \u1edf B\u1eafc \u00c2u v\u00e0 v\u00f9ng Baltic cho \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn tin m\u1ed9t c\u00e1ch nghi\u00eam t\u00fac l\u00e0 c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 kh\u00f4ng ch\u1ec9 c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng di chuy\u1ec3n, m\u00e0 c\u00f2n m\u1ecdc l\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c, v\u00ec ch\u00fang th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u00ean c\u00e1c c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecdn s\u1ea1ch.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">C\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch khoa h\u1ecdc h\u01a1n v\u1ec1 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u201c\u0111\u00e1 lang thang\u201d. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc cho r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 do \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a \u0111\u1ecba t\u1eeb, v\u00ec \u0111a s\u1ed1 c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 lang thang th\u01b0\u1eddng \u201cng\u1ee5 c\u01b0\u201d \u1edf nh\u1eefng n\u01a1i c\u00f3 s\u1ef1 b\u1ea5t \u1ed5n \u0111\u1ecba t\u1eeb m\u1ea1nh nh\u1ea5t. Tuy nhi\u00ean, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ecba t\u1eeb ph\u1ea3i l\u1edbn nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o m\u1edbi ch\u1ed1ng l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ecbch chuy\u1ec3n \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 \u0111\u1ed3 s\u1ed9 t\u1eeb ch\u1ed7 n\u00e0y sang ch\u1ed7 kh\u00e1c. M\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft kh\u00e1c cho r\u1eb1ng, s\u1ef1 di chuy\u1ec3n c\u1ee7a c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 l\u00e0 do \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a m\u01b0a v\u00e0 gi\u00f3. C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng s\u1edf d\u0129 c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 di chuy\u1ec3n \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0 do ch\u00fang tr\u01b0\u1ee3t tr\u00ean n\u1ec1n \u0111\u1ea5t s\u00e9t khi b\u1ecb nh\u1eefng c\u01a1n gi\u00f3 \u0111\u1ea9y. Tuy nhi\u00ean \u0111\u1ed1i v\u1edbi tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u00e1c vi\u00ean \u0111\u00e1 \u1edf thung l\u0169ng Ch\u1ebft, gi\u1ea3 thuy\u1ebft n\u00e0y t\u1ecf ra b\u1ea5t l\u1ef1c. Th\u1ee9 nh\u1ea5t, \u1edf \u0111\u00f3 r\u1ea5t \u00edt c\u00f3 m\u01b0a. Th\u1ee9 hai, nh\u1eefng v\u1ebft m\u00e0 c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i th\u01b0\u1eddng ng\u01b0\u1ee3c v\u1edbi h\u01b0\u1edbng gi\u00f3 th\u1ed5i. N\u0103m 1995, m\u1ed9t nh\u00f3m c\u00e1c nh\u00e0 \u0111\u1ecba ch\u1ea5t \u1edf bang Massachussets (M\u1ef9) sau nh\u1eefng cu\u1ed9c nghi\u00ean c\u1ee9u k\u00e9o d\u00e0i \u1edf thung l\u0169ng Ch\u1ebft \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra m\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft kh\u00e1c. Theo \u0111\u00f3, \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n ch\u00ednh \u0111\u1ec3 t\u1ea3ng \u0111\u00e1 di chuy\u1ec3n \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0 l\u1ef1c ma s\u00e1t gi\u1ea3m \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t. \u1ede thung l\u0169ng Ch\u1ebft th\u01b0\u1eddng c\u00f3 s\u1ef1 ch\u00eanh l\u1ec7ch nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 ng\u00e0y &#8211; \u0111\u00eam r\u1ea5t cao, d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 t\u00edch t\u1ee5 n\u01b0\u1edbc. C\u00e1c gi\u1ecdt n\u01b0\u1edbc ban \u0111\u00eam \u0111\u1ecdng tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t \u0111\u00e1 v\u00e0 bi\u1ebfn th\u00e0nh b\u0103ng. B\u1ec1 m\u1eb7t b\u0103ng r\u1ea5t tr\u01a1n, v\u00ec th\u1ebf c\u00e1c c\u01a1n gi\u00f3 gi\u1eadt m\u1ea1nh c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 b\u1ee9t ra kh\u1ecfi ch\u1ed7 \u0111\u00f3 v\u00e0 di chuy\u1ec3n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u1ed9t v\u1eadt th\u1ec3 l\u1ea1 ch\u1ee5p \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1i qu\u1eadn Mirzapur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u1eeb kh\u00f3a t\u00ecm ki\u1ebfm: Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i &#8211; Minh Anh Tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f3 nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 b\u1ed7ng nhi\u00ean t\u1ef1 di chuy\u1ec3n kh\u1ecfi ch\u1ed7 ch\u00fang \u0111ang n\u1eb1m. V\u00ed d\u1ee5 \u1edf bang California (M\u1ef9), nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 n\u1eb7ng h\u00e0ng n\u1eeda t\u1ea5n \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n nh\u1eefng cu\u1ed9c \u201cd\u1ea1o ch\u01a1i\u201d t\u1ea1i \u0111\u00e1y h\u1ed3 c\u1ea1n Restrake [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-17006","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kham-pha"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17006","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17006"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17006\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17007,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17006\/revisions\/17007"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17006"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17006"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17006"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}