{"id":5848,"date":"2021-11-20T10:02:53","date_gmt":"2021-11-20T03:02:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=5848"},"modified":"2021-11-20T13:24:16","modified_gmt":"2021-11-20T06:24:16","slug":"hieu-ung-canh-buom-cua-gioi-tu-nhien-la-gi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/hieu-ung-canh-buom-cua-gioi-tu-nhien-la-gi\/","title":{"rendered":"&#8220;Hi\u1ec7u \u1ee9ng c\u00e1nh b\u01b0\u1edbm&#8221; c\u1ee7a gi\u1edbi t\u1ef1 nhi\u00ean l\u00e0 g\u00ec?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n, nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc v\u00e0 nh\u00e0 v\u1eadt l\u00ed ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ec9 XVIII, Laplace, \u0111\u00e3 n\u00f3i: n\u1ebfu c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb thi\u00ean t\u00e0i bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c quan h\u1ec7 c\u1ee7a m\u1ecdi s\u1ef1 v\u1eadt trong V\u0169 Tr\u1ee5 th\u00ec ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3 \u1eaft c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i ra &#8220;qu\u00e1 kh\u1ee9&#8221; v\u00e0 &#8220;t\u01b0\u01a1ng lai&#8221; c\u1ee7a nh\u1eefng s\u1ef1 v\u1eadt \u1ea5y. \u00d4ng tin r\u1eb1ng, s\u1ef1 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a v\u1ea1n s\u1ef1 v\u1ea1n v\u1eadt trong gi\u1edbi t\u1ef1 nhi\u00ean \u0111\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c. Th\u1eadt v\u1eady, r\u1ea5t nhi\u1ec1u nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111ang ti\u1ebfn h\u00e0nh c\u00f4ng t\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u d\u1ef1 \u0111o\u00e1n c\u00e1c lo\u1ea1i c\u00e1c d\u1ea1ng. V\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ednh tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eadt th\u1ef1c v\u00e0 nguy\u1ec7t th\u1ef1c v\u00e0i ch\u1ee5c, th\u1eadm ch\u00ed v\u00e0i tr\u0103m n\u0103m t\u1eeb nay v\u1ec1 sau. C\u00f2n trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng h\u00e0ng ng\u00e0y, ng\u01b0\u1eddi ta d\u1ef1a v\u00e0o kinh nghi\u1ec7m v\u00e0 tr\u1ef1c gi\u00e1c nhi\u1ec1u h\u01a1n \u0111\u1ec3 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n. M\u1ed9t v\u1eadn \u0111\u1ed9ng vi\u00ean b\u00f3ng r\u1ed5 l\u00e3o luy\u1ec7n, h\u1ea7u nh\u01b0 n\u00e9m r\u1ed5 tr\u0103m l\u1ea7n tr\u0103m tr\u00fang; m\u1ed9t c\u1ea7u th\u1ee7 b\u00f3ng b\u00e0n gi\u1ecfi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ee1 m\u1ed9t c\u00e1ch chu\u1ea9n x\u00e1c qu\u1ea3 b\u00f3ng v\u00f2ng cung m\u00e0 \u0111\u1ed1i ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e1nh sang, th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n ph\u1ea3n k\u00edch n\u1eefa. Nh\u1eefng c\u00e1i \u0111\u00f3 \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i d\u1ef1a v\u00e0o n\u0103ng l\u1ef1c d\u1ef1 \u0111o\u00e1n c\u1ee7a h\u1ecd c\u1ea3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u1eeb &#8220;hi\u1ec7n t\u1ea1i&#8221; d\u1ef1 \u0111o\u00e1n &#8220;t\u01b0\u01a1ng lai&#8221; quen thu\u1ed9c nh\u1ea5t \u0111\u1ed1i v\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 d\u1ef1 b\u00e1o th\u1eddi ti\u1ebft. Theo \u0111\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a m\u00e1y t\u00ednh \u0111i\u1ec7n t\u1eed v\u00e0 k\u0129 thu\u1eadt v\u1ec7 tinh kh\u00f4ng gian, ng\u01b0\u1eddi ta hi v\u1ecdng r\u1eb1ng, x\u00e3 h\u1ed9i con ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i tho\u00e1t kh\u1ecfi s\u1ef1 t\u00e0n ph\u00e1 b\u1eeba b\u00e3i b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a th\u1eddi ti\u1ebft, ch\u1eb3ng nh\u1eefng c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ef1 b\u00e1o th\u1eddi ti\u1ebft, m\u00e0 c\u00f2n ph\u1ea3i \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n v\u00e0 thay \u0111\u1ed5i th\u1eddi ti\u1ebft. Gi\u00e1 nh\u01b0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o m\u01b0a v\u00e0 ph\u00e1 m\u01b0a, c\u00f3 th\u1ec3 \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ed9ng gi\u00f4ng b\u00e3o nhi\u1ec7t \u0111\u1edbi, ch\u1ebf ng\u1ef1 gi\u00e1 r\u00e9t, n\u00f3ng b\u1ee9c, th\u1ebf th\u00ec hay bi\u1ebft bao nhi\u00eau!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuy nhi\u00ean, kh\u00f4ng bao l\u00e2u ng\u01b0\u1eddi ta nh\u1eadn th\u1ea5y, d\u1ef1 b\u00e1o th\u1eddi ti\u1ebft th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i suy \u0111o\u00e1n, d\u1ef1 b\u00e1o trong hai ba ng\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 c\u01a1 b\u1ea3n ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi t\u00ecnh h\u00ecnh th\u1eddi ti\u1ebft th\u1ef1c t\u1ebf, d\u1ef1 b\u00e1o d\u00e0i h\u01a1n m\u1ed9t tu\u1ea7n c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng c\u00e1ch nhau kh\u00e1 xa v\u1edbi th\u1ef1c t\u1ebf, ho\u00e0n to\u00e0n m\u1ea5t \u0111i gi\u00e1 tr\u1ecb d\u1ef1 b\u00e1o. Nh\u00e0 kh\u00ed t\u01b0\u1ee3ng Lorenz ng\u01b0\u1eddi M\u0129 l\u1eadp ra m\u1ed9t m\u00f4 h\u00ecnh th\u1eddi ti\u1ebft ch\u01a1i vui tr\u00ean m\u00e1y t\u00ednh, nghi\u00ean c\u1ee9u t\u1ec9 m\u1ec9 hai nh\u00f3m t\u00ecnh h\u00ecnh th\u1eddi ti\u1ebft, \u00f4ng kinh ng\u1ea1c nh\u1eadn th\u1ea5y, m\u1ed9t sai s\u1ed1 nh\u1ecf t\u00ed trong k\u1ebft qu\u1ea3 \u0111\u1ea7u v\u00e0o l\u1ea1i sinh ra k\u1ebft qu\u1ea3 &#8220;sai m\u1ed9t li, \u0111i m\u1ed9t d\u1eb7m&#8221;. Qua \u0111\u00f3, \u00f4ng cho r\u1eb1ng, ch\u1ec9 c\u1ea7n trong s\u1ed1 li\u1ec7u kh\u00ed t\u01b0\u1ee3ng thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c cho d\u00f9 c\u00f3 m\u1ed9t sai s\u1ed1 ch\u00fat x\u00edu th\u00f4i (\u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u00e1nh kh\u1ecfi), h\u1eadu qu\u1ea3 c\u1ee7a n\u00f3 g\u00e2y ra trong k\u1ebft qu\u1ea3 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb m\u00e1y t\u00ednh s\u1ebd l\u00e0m cho ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng sao l\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c. N\u0103m 1979, trong m\u1ed9t l\u1ea7n di\u1ec5n gi\u1ea3ng, Lorenz d\u00f9ng v\u00ed d\u1ee5 h\u00ecnh t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi: &#8220;m\u1ed9t con b\u01b0\u01a1m b\u01b0\u1edbm \u1edf Braxin \u0111\u1eadp \u0111\u1eadp c\u00e1nh, li\u1ec7u c\u00f3 th\u1ec3 g\u00e2y ra v\u00f2i r\u1ed3ng \u1edf bang Texas n\u01b0\u1edbc M\u0129 hay kh\u00f4ng?&#8221;. V\u1ec1 sau, ng\u01b0\u1eddi ta li\u1ec1n g\u1ecdi hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00f3 l\u00e0 &#8220;hi\u1ec7u \u1ee9ng c\u00e1nh b\u01b0\u1edbm&#8221; c\u1ee7a gi\u1edbi t\u1ef1 nhi\u00ean \u0111\u1ec3 n\u00f3i v\u1ec1 \u0111\u1ed9 nh\u1ea1y c\u1ea3m c\u1ee7a m\u1ed9t h\u1ec7 \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n g\u1ed1c.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hi\u1ec7u \u1ee9ng c\u00e1nh b\u01b0\u1edbm kh\u00f4ng nh\u1eefng t\u1ed3n t\u1ea1i trong d\u1ef1 b\u00e1o th\u1eddi ti\u1ebft, m\u00e0 trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng th\u01b0\u1eddng ng\u00e0y c\u0169ng kh\u00f4ng hi\u1ebfm nh\u1eefng v\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 v\u1eady. H\u00e3y t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng xem, m\u1ed9t tr\u00f2 ch\u01a1i bi-a ho\u00e0n to\u00e0n l\u00ed t\u01b0\u1edfng, sau khi ng\u01b0\u1eddi ch\u01a1i bi-a t\u1eeb m\u1ed9t g\u00f3c n\u00e0o \u0111\u00f3 \u0111\u00e1nh tr\u00fang m\u1ed9t qu\u1ea3 c\u1ea7u, c\u00e1c qu\u1ea3 c\u1ea7u tr\u00ean b\u00e0n c\u00e1i n\u00e0y ti\u1ebfp c\u00e1i kia x\u1ea3y ra va \u0111\u1eadp, r\u1ed3i ch\u00fang l\u1ea1i t\u1ea3n ra m\u1ed7i qu\u1ea3 m\u1ed9t h\u01b0\u1edbng kh\u00e1c nhau. Gi\u1ea3 d\u1ee5 ng\u01b0\u1eddi ch\u01a1i bi-a kh\u1ed1ng ch\u1ebf nghi\u00eam ng\u1eb7t m\u1ee9c \u0111\u1ed9 d\u00f9ng s\u1ee9c v\u00e0 h\u01b0\u1edbng, ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m xu\u1ea5t hi\u1ec7n l\u1ea1i k\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a l\u1ea7n th\u1ee9 nh\u1ea5t m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa kh\u00f4ng? Ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ef1a v\u00e0o kinh nghi\u1ec7m d\u1ef1 \u0111o\u00e1n ra m\u1ed9t qu\u1ea3 c\u1ea7u n\u00e0o \u0111\u00f3 s\u1ebd ch\u1ea1y t\u1edbi n\u01a1i n\u00e0o sau m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n th\u1eddi gian kh\u00f4ng? Kh\u00f4ng th\u1ec3. \u0110\u00f3 l\u00e0 v\u00ec ch\u1ec9 c\u1ea7n anh ta khi ch\u1ecdc qu\u1ea3 c\u1ea7u m\u00e0 kh\u00f4ng ch\u00fa \u00fd t\u1edbi m\u1ed9t s\u1ef1 sai s\u00f3t r\u1ea5t nh\u1ecf nh\u1eb7t c\u00f3 th\u1ec3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n, v\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 m\u1eb7t b\u00e0n rung \u0111\u1ed9ng nh\u1eb9, th\u1eadm ch\u00ed ng\u01b0\u1eddi ch\u1ecdc bi-a khi th\u1edf ra g\u00e2y \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng y\u1ebfu \u1edbt l\u00ean qu\u1ea3 c\u1ea7u th\u00ec s\u1ef1 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n c\u1ee7a anh ta c\u0169ng tr\u1edf n\u00ean v\u00f4 ngh\u0129a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u1eeb kho\u00e1: D\u1ef1 \u0111o\u00e1n; D\u1ef1 b\u00e1o th\u1eddi ti\u1ebft; Hi\u1ec7u \u1ee9ng c\u00e1nh b\u01b0\u1edbm.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n\n\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n, nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc v\u00e0 nh\u00e0 v\u1eadt l\u00ed ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ec9 XVIII, Laplace, \u0111\u00e3 n\u00f3i: n\u1ebfu c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb thi\u00ean t\u00e0i bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c quan h\u1ec7 c\u1ee7a m\u1ecdi s\u1ef1 v\u1eadt trong V\u0169 Tr\u1ee5 th\u00ec ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3 \u1eaft c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i ra &#8220;qu\u00e1 kh\u1ee9&#8221; v\u00e0 &#8220;t\u01b0\u01a1ng lai&#8221; c\u1ee7a nh\u1eefng s\u1ef1 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[15,7],"tags":[],"class_list":["post-5848","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hoi-dap-khoa-hoc","category-vat-ly"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5848","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5848"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5848\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5848"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5848"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5848"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}