{"id":9154,"date":"2021-11-21T16:09:25","date_gmt":"2021-11-21T09:09:25","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vietlearn.org\/post\/?p=9154"},"modified":"2021-11-21T17:15:23","modified_gmt":"2021-11-21T10:15:23","slug":"vi-sao-noi-chi-co-mot-trai-dat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/vi-sao-noi-chi-co-mot-trai-dat\/","title":{"rendered":"V\u00ec sao n\u00f3i &#8220;Ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t&#8221;?"},"content":{"rendered":"\n<p>C\u00e2u n\u00f3i \u201cCh\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t\u201d xu\u1ea5t hi\u1ec7n s\u1edbm nh\u1ea5t trong H\u1ed9i ngh\u1ecb m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng nh\u00e2n lo\u1ea1i do Li\u00ean h\u1ee3p qu\u1ed1c tri\u1ec7u t\u1eadp n\u0103m 1972. \u201cCh\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t\u201d l\u00e0 ti\u00eau \u0111\u1ec1 c\u1ee7a b\u1ea3n b\u00e1o c\u00e1o phi ch\u00ednh th\u1ee9c do nh\u00e0 kinh t\u1ebf h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi Anh<\/p>\n\n\n\n<p>B. Utto v\u00e0 nh\u00e0 vi sinh v\u1eadt h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 R. Tupos \u0111\u01b0a ra trong h\u1ed9i ngh\u1ecb v\u1edbi ti\u00eau \u0111\u1ec1 ph\u1ee5 l\u00e0 \u201cH\u00e3y quan t\u00e2m v\u00e0 b\u1ea3o v\u1ec7 m\u1ed9t h\u00e0nh tinh nh\u1ecf\u201d. T\u00e1c gi\u1ea3 kh\u00f4ng nh\u1eefng xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb ti\u1ec1n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a b\u1ea3n th\u00e2n Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t m\u00e0 c\u00f2n t\u1ed5ng h\u1ee3p t\u1eeb c\u00e1c g\u00f3c \u0111\u1ed9: x\u00e3 h\u1ed9i, kinh t\u1ebf, ch\u00ednh tr\u1ecb, t\u0103ng tr\u01b0\u1edfng d\u00e2n s\u1ed1, l\u1ea1m d\u1ee5ng t\u00e0i nguy\u00ean m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng, \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng ti\u00eau c\u1ef1c c\u1ee7a k\u0129 thu\u1eadt c\u00f4ng ngh\u1ec7, t\u1eeb s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ea5t c\u00e2n b\u1eb1ng v\u00e0 nh\u1eefng kh\u00f3 kh\u0103n c\u1ee7a c\u00e1c th\u00e0nh ph\u1ed1 tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, t\u1eeb \u0111\u00f3 m\u00e0 b\u00e0n v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng, k\u00eau g\u1ecdi nh\u00e2n lo\u1ea1i ph\u1ea3i qu\u1ea3n l\u00ed Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t m\u1ed9t c\u00e1ch t\u1ec9nh t\u00e1o h\u01a1n.<\/p>\n\n\n\n<p>V\u00ec sao n\u00f3i \u201cCh\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t\u201d? Nh\u00e2n lo\u1ea1i t\u1eeb khi ra \u0111\u1eddi, t\u1ea5t c\u1ea3: \u0103n, m\u1eb7c, \u1edf, \u0111i l\u1ea1i, s\u1ea3n xu\u1ea5t v\u00e0 sinh ho\u1ea1t kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i g\u00ec kh\u00f4ng d\u1ef1a v\u00e0o Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t n\u00e0y \u0111\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n. B\u1ea7u kh\u00f4ng kh\u00ed, r\u1eebng n\u00fai, bi\u1ec3n c\u1ea3, s\u00f4ng ng\u00f2i, \u0111\u1ea7m h\u1ed3, \u0111\u1ea5t \u0111ai, th\u1ea3o nguy\u00ean, c\u00e1c \u0111\u1ed9ng v\u1eadt hoang d\u00e3 tr\u00ean Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng sinh th\u00e1i t\u1ef1 nhi\u00ean v\u00f4 c\u00f9ng ph\u1ee9c t\u1ea1p v\u00e0 quan h\u1ec7 m\u1eadt thi\u1ebft v\u1edbi nhau, \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng c\u01a1 b\u1ea3n \u0111\u1ec3 con ng\u01b0\u1eddi d\u1ef1a v\u00e0o nhau m\u00e0 sinh s\u1ed1ng. \u0110\u00e3 t\u1eeb l\u00e2u ti\u1ebfn tr\u00ecnh v\u0103n minh c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i lu\u00f4n ng\u1eebng l\u1ea1i \u1edf s\u1ef1 t\u01b0\u1edbc \u0111o\u1ea1t v\u00e0 chinh ph\u1ee5c thi\u00ean nhi\u00ean, h\u1ea7u nh\u01b0 x\u01b0a nay ch\u01b0a ai ngh\u0129 \u0111\u1ebfn ph\u1ea3i b\u1ea3o v\u1ec7 v\u00e0 b\u00e1o \u0111\u00e1p l\u1ea1i Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, c\u00e1i n\u00f4i \u0111\u00e3 nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng con ng\u01b0\u1eddi. Lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng th\u1eddi v\u1edbi vi\u1ec7c t\u1ea1o ra nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 v\u0103n minh c\u0169ng \u0111\u00e3 t\u01b0\u1edbc \u0111o\u1ea1t thi\u00ean nhi\u00ean, g\u00e2y ra cho Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t \u2013 n\u01a1i ch\u00fang ta sinh s\u1ed1ng, \u0111\u1ea7y th\u01b0\u01a1ng t\u00edch. S\u1ef1 t\u0103ng tr\u01b0\u1edfng d\u00e2n s\u1ed1 v\u00e0 m\u1edf r\u1ed9ng s\u1ea3n xu\u1ea5t \u0111\u00e3 xung \u0111\u1ed9t m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng, g\u00e2y n\u00ean nh\u1eefng \u00e1p l\u1ef1c to l\u1edbn. Ng\u00e0y nay m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111ang x\u1ea5u \u0111i, t\u00e0i nguy\u00ean b\u1ecb c\u1ea1n ki\u1ec7t \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed1i tr\u1edf ng\u1ea1i l\u1edbn nh\u1ea5t cho ti\u1ebfn tr\u00ecnh v\u0103n minh c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i. Di\u1ec7n t\u00edch r\u1eebng to\u00e0n c\u1ea7u n\u0103m 1862 \u01b0\u1edbc c\u00f3 kho\u1ea3ng 5,5 t\u1ec9 ha, \u0111\u1ebfn th\u1eadp k\u1ec9 70 c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ec9 XX ch\u1ec9 c\u00f2n kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn 2,6 t\u1ec9 ha. V\u00ec m\u01b0a r\u1eebng nhi\u1ec7t \u0111\u1edbi c\u00f3 vai tr\u00f2 r\u1ea5t quan tr\u1ecdng \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u0111i\u1ec1u ti\u1ebft kh\u00ed h\u1eadu to\u00e0n c\u1ea7u, cho n\u00ean m\u1ed9t di\u1ec7n t\u00edch l\u1edbn r\u1eebng b\u1ecb ch\u1eb7t ph\u00e1 s\u1ebd g\u00e2y ra h\u1eadu qu\u1ea3 r\u1ea5t nghi\u00eam tr\u1ecdng cho kh\u00ed h\u1eadu. Do ch\u1ebf \u0111\u1ed9 canh t\u00e1c kh\u00f4ng h\u1ee3p l\u00ed n\u00ean di\u1ec7n t\u00edch \u0111\u1ea5t \u0111ai tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi b\u1ecb phong th\u1ef1c, ki\u1ec1m h\u00f3a ng\u00e0y c\u00e0ng t\u0103ng. C\u0103n c\u1ee9 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n c\u1ee7a c\u00e1c c\u01a1 quan Li\u00ean h\u1ee3p qu\u1ed1c, v\u00ec \u0111\u1ea5t \u0111ai b\u1ecb x\u00e2m th\u1ef1c n\u00ean h\u00e0ng n\u0103m tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi b\u1ecb m\u1ea5t \u0111i 24 t\u1ec9 t\u1ea5n \u0111\u1ea5t m\u00e0u, di\u1ec7n t\u00edch sa m\u1ea1c h\u00f3a h\u00e0ng n\u0103m t\u0103ng th\u00eam 6 tri\u1ec7u ha.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u1ebfu ti\u1ebfp t\u1ee5c ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 \u0111\u00f3 c\u1ed9ng th\u00eam di\u1ec7n t\u00edch do ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u00f4 th\u1ecb v\u00e0 giao th\u00f4ng l\u1ea5n chi\u1ebfm th\u00ec to\u00e0n th\u1ebf gi\u1edbi sau 20 n\u0103m n\u1eefa s\u1ebd m\u1ea5t \u0111i 1\/3 t\u1ed5ng di\u1ec7n t\u00edch canh t\u00e1c, s\u1ea3n l\u01b0\u1ee3ng l\u01b0\u01a1ng th\u1ef1c s\u1ebd b\u1ecb uy hi\u1ebfp nghi\u00eam tr\u1ecdng. Ngo\u00e0i ra v\u00ec di\u1ec7n t\u00edch sinh s\u1ed1ng c\u1ee7a sinh v\u1eadt hoang d\u00e3 ng\u00e0y c\u00e0ng b\u1ecb thu h\u1eb9p, con ng\u01b0\u1eddi l\u1ea1i s\u0103n b\u1eaft t\u1ef1 do, c\u1ed9ng th\u00eam n\u1ea1n \u00f4 nhi\u1ec5m m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng ng\u00e0y c\u00e0ng t\u0103ng, ngu\u1ed3n gien di truy\u1ec1n c\u1ee7a \u0111\u1ed9ng, th\u1ef1c v\u1eadt tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi ch\u1eafc ch\u1eafn b\u1ecb gi\u1ea3m s\u00fat nhanh ch\u00f3ng. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t t\u1ed5n th\u1ea5t kh\u00f4ng g\u00ec b\u00f9 \u0111\u1eafp \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed1i v\u1edbi lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f9 l\u00e0 n\u01b0\u1edbc ph\u00e1t tri\u1ec3n hay n\u01b0\u1edbc \u0111ang ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u1ec1u nh\u1eadn th\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng: v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111ang g\u00e2y c\u1ea3n tr\u1edf to l\u1edbn \u0111\u1ebfn kh\u1ea3 n\u0103ng ph\u00e1t tri\u1ec3n. Kh\u00f4ng gi\u1ea3i quy\u1ebft v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng th\u00ec kh\u00f4ng nh\u1eefng ti\u1ebfn tr\u00ecnh v\u0103n minh c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng m\u00e0 ngay b\u1ea3n th\u00e2n s\u1ef1 s\u1ed1ng c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng b\u1ecb uy hi\u1ebfp nghi\u00eam tr\u1ecdng. N\u0103m 1992 \u1edf Brasilia \u2013 th\u1ee7 \u0111\u00f4 Braxin, Li\u00ean h\u1ee3p qu\u1ed1c \u0111\u00e3 tri\u1ec7u t\u1eadp H\u1ed9i ngh\u1ecb m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n. Trong h\u1ed9i ngh\u1ecb n\u00e0y t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c \u0111\u1ea1i bi\u1ec3u \u0111\u00e3 m\u1eb7c ni\u1ec7m hai ph\u00fat v\u00ec Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t. Hai ph\u00fat m\u1eb7c ni\u1ec7m \u0111\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec7n nh\u00e2n lo\u1ea1i \u0111ang s\u00e1m h\u1ed1i, ph\u1ea3n t\u1ec9nh v\u00e0 ngh\u0129 v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t: ch\u00fang ta ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t !<\/p>\n\n\n\n<p>T\u1eeb kho\u00e1: V\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>C\u00e2u n\u00f3i \u201cCh\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t\u201d xu\u1ea5t hi\u1ec7n s\u1edbm nh\u1ea5t trong H\u1ed9i ngh\u1ecb m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng nh\u00e2n lo\u1ea1i do Li\u00ean h\u1ee3p qu\u1ed1c tri\u1ec7u t\u1eadp n\u0103m 1972. \u201cCh\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t\u201d l\u00e0 ti\u00eau \u0111\u1ec1 c\u1ee7a b\u1ea3n b\u00e1o c\u00e1o phi ch\u00ednh th\u1ee9c do nh\u00e0 kinh t\u1ebf h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi Anh B. Utto v\u00e0 nh\u00e0 vi sinh v\u1eadt [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_disable_autopaging":false},"categories":[15,17],"tags":[],"class_list":["post-9154","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hoi-dap-khoa-hoc","category-moi-truong"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9154","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9154"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9154\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9154"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9154"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vietlearn.org\/kien-thuc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9154"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}